آیین ما (اصل الشیعه) صفحه 162

آسمان آبی فرو فرستاد؛ و از هر درّه و رودخانه ای به اندازه آنها سیلابی جاری شد».

یا به گفته شاعر:

وَلکِنْ تَأْخُذُ الْأذْهَانُ مِنْهُ علی قَدْرِ الْقَرائِحِ وَالْفُهومِ

ولی افکار مردم از آن سخنهابه قدر خویش از آن بهره گیرد!

چه بسا یکی از اصحاب درباره موضوعی، حکمی از پیغمبر صلی الله علیه و آله می شنید، و دیگری در واقعه دیگر که مشابه آن بود حکمی بر خلاف آن می شنید، این دو حکم در ظاهر متناقض بوده، ولی در واقع دو موضوع متفاوت بوده است، اما شخصی که راوی حدیث است متوجه این تفاوت نشده و یا اگر شده هنگام نقل حدیث آن را نقل ننموده، ولذا امروز این دو حدیث به نظر ما متعارض و متناقض می رسد در حالی که واقعاً این طور نیست.

از این جهت و از جهات دیگر، همه مسلمانان حتی صحابه و یاران پیغمبر صلی الله علیه و آله که درک حضور آن حضرت را نمودند، مجبور بودند برای فهم احکام اسلام، احادیث را به دقت بررسی نموده و آنها را به یکدیگر ضمیمه کنند؛ چه بسا عبارات حدیثی، مطلبی را می رساند ولی با توجه به شواهد حالیه، منظور چیز دیگری بوده است. این دقت و بررسی برای فهم احکام همان است که ما نام آن را «اجتهاد» می گذاریم.

بدیهی است همه صحابه و یاران پیغمبر صلی الله علیه و آله قدرت استنباط احکام و اجتهاد در فهم روایات را نداشته اند، و آن دسته از آنها که دارای چنین قدرتی بوده اند اگر عین عبارات حدیثی را که شنیده بودند نقل می کردند تنها یک «راوی» محسوب می شدند، ولی اگر حکمی را که از آن حدیث با توجه به سایر احادیث و شواهد گوناگونی که احادیث با آن آمیخته بود استنباط نموده و برای دیگران بیان می کردند «مجتهد» محسوب می شدند و کسانی که به گفته آنان عمل می نمودند «مقلد» آنها بوده اند.