نور هدایت : در نقد کتاب آن گاه که صحابه را شناختم صفحه 171

نظر شیعه درباره امامت «محمد بن قاسم»

اما درباره گرایش شیعه به محمد بن قاسم از نوادگان حضرت سجاد (ع) باید گفت که در تاریخ از قیام او، پیوستن بسیاری از شیعیان مَرو به او، قیام دیگرش در طالقان، زندانی شدنش در بغداد نزد معتصم و اختلاف در سرانجام وی سخن گفته اند که مشروح آن را ابوالفرج اصفهانی در «مقاتل الطالبین» با عنوان «محمد بن قاسم بن علی بن عمر بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب» آورده و گفته است که محمد بن قاسم با «زیدیه جارودیه» هم عقیده بود. در طول داستان نیز سخنی از بیعت شیعه با وی بعد از امام رضا (ع) نمی گوید. تنها سخن از قیام و بیعت مردم با وی است، بلکه در آنجا آمده است که وقتی مردم از وی سخنانی شنیدند که موافق مذهب معتزله بود، اهل کوفه از وی کناره گرفتند.

آری، در جریان قیام وی آمده است که شیعیان مرو، او را در قلعه ای نفوذ ناپذیر پناه دادند. ولی می دانیم که شیعه در آن زمان دارای معنای عامی بوده است که بر زیدیه، اسماعیلیه و دیگر فرقه های پیرو اهل بیت (علیهم السلام) نیز اطلاق می شده است. ما دلیلی نیافتیم که بیعت کنندگان با محمدبن قاسم، همان پیروان حضرت رضا (ع) باشند که با وی برای جانشینی بیعت کرده اند تا اینان را یکی از فرقه های انشعابی بعد از حضرت رضا (ع) به حساب آوریم. ازاین رو در «المقالات و الفرق» از چنین فرقه ای نام برده نشده است. کتاب مذکور از کهن ترین کتاب های فرقه نگاری شیعه و مؤلف آن سعد بن عبدالله اشعری (متوفای ٣٠١ه. ق) است.

ماهیت چنین قیام هایی نیز بیشتر با عقیده زیدیه هماهنگ است که بیعت و خروج را با هر کسی که قیام کند، واجب می دانستند.