مناظره و تبلیغ: فن مناظره ،مجادله ،مغالطه و خطابه صفحه 100

مجادله درباره خدا را بدون علم و آگاهی و منابع استدلالی، نادرست می داند: ((و منهم من یجادل فی الله بغیر علم و لا هدی و لا کتاب منیر))(1)

جدل از نظر منطقیون، فقها و ادبا

برخی جدل را این گونه تعریف کرده اند:

«هو ما تَرَکبَ مِنْ مقدمات مشهوره او مسلّم بها إِمّا عند الجمیع او عند الخصم».

جدل قیاسی است که از مقدمات مشهور و یا مقبول همگان و یا مورد پذیرش طرف مقابل فراهم می شود. در کتاب محیط آمده است: «هو القیاس المؤلّف من مقدمات مشهوره او مسلمه ای قیاس مفید لتصدیق لا تعتبر فیه الحقیقه وعد مها بل عموم الاعتراف او التّسلیم» ثم قال و الغرض منه التزام الخصم و افحام من هو عاجز عن ادراک مقدمات البرهان؛(2) جدل عبارت است از دلیلی که از مقدمات مشهور یا از مسلمیات فراهم شده باشد سپس می گوید به شکل هر قیاسی که مفید تصدیقی باشد درآید خواه حقیقت باشد یا باطل بلکه به مجرد این که عموم اعتراف کنند و یا تسلیم شوند، سپس می گوید: هدف التزام خصم و تفهیم کسی است که او از ادراکات مقدمات ناتوان می باشد.

این نوع تعریف یک تعریف اصطلاحی است که متأخرین ساخته اند و آن عبارت است از گفتاری که هدف آن اقامه دلیل مطابق اعتقاد جدال گران است خواه دلیل برهانی باشد یا اقناعی و یا خطابی.

این جاست که فرق جدال منطقی و قیاس جدلی روشن می گردد در جدال منطقی هدف کشف حقیقت یا باطل نیست بلکه مقصد اصلی به اعتراف و تسلیم واداشتن خصم می باشد؛ به عبارت دیگر، هدف در مجادله منطقی و اصطلاحی الزام خصم به قبول مدعای طرف مقابل یا اسکات و انقطاع کلام است، ولی جدل راستین در نگاه عالمان و ادیبان بر محور دستیابی به حقیقت استوار می باشد. البته در صورت ناچاری اگر مجادله گر با یک نوع حیله و ترفند علمی طرف مقابل را به تسلیم یا الزام به قبول نتایج مقدماتی که وارد ساخته برای حل قضیه متنازع فیه وادارد اشکالی ندارد، از این رو در مجادله باید از مقدماتی بهره جست که از مسلمات خصم باشد، گرچه برای خردمندان روشن و شفّاف