مناظره و تبلیغ: فن مناظره ،مجادله ،مغالطه و خطابه صفحه 220

رعایت مقتضای حال

مخاطب شناسی، زمان شناسی آشنای با جوّ موجود محیط و کشور می تواند مقتضای حال و مقام را به سخنور الهام کند که گفته اند هر سخن جایی و هر نکته مقامی دارد. در مجالس مردان از فلسفه حیض و نفاس و یا شوهرداری نباید حرف زد در محفل فقها درباره حرمت شراب و قمار صحبت کردن عدم توجه به مقتضای حال است. سخنران باید مستمع را بشناسد و عقده های آنان را بگشاید انگیزه تجمع و فلسفه تشکیل جلسه را بداند. مرحوم فلسفی می گفت: سخنوری در مجلسی آیه ای را که یهودی را تبرئه می کند و مسلمان فاسقی را محکوم می سازد مطرح نمود، یکی از شنوندگان گفت: آقا در این موقعیتی که اسرائیل دارد فلسطینی ها را می کوبد شما یهودی را تبرئه می کنی خشمگینانه مجلس را ترک کرد. این گفته خلاف مقتضای حال بود در میان مستمندان از ثروتمندان تعریف کردن با حال و مقام نمی سازد چنان چه در میان ثروتمندان از «ثروت» بدگویی نمودن نیز با مقتضای حال در تضاد است. در مجلسی که برای شهادت ائمه منعقد شده است حدیثی از آن امام و نقل کرامت و فضیلتی تا مقدمه روضه خوانی باشد کافی است، مجلسی که مستمعان عجله دارند تنها باید به ذکر مصیبت بسنده شود، یا حدیثی و گرنه سخنرانی نا مطلوب و عدم رضایت مستمعان را بر می انگیزد.

اجزای سخنرانی

اشاره

ارسطو معتقد است که برای سخنرانی چهار رکن است: الف) مقدمه ب) عرض موضوع ج) تدلیل د) خاتمه. اگر مقدمه مناسبت با ذی المقدمه نداشته نباشد و یا فاقد استحکام و جذابیت باشد چنین سخنوری مستمعان را از دست می دهد. هدف از مقدمه سه چیز است: یکی جلب توجه مستمعان، دوم استمالت و تألیف قلوب آنان، سوم برانگیختن و ترغیب شنوندگان به موضوع.

الف. شرایط درآمد خوب

اشاره

1) تناسب باذالمقدمه 2) هدفمند و روشنگر بودن ذی المقدمه 3) کوتاه و رسا و جذاب 4) از مسلمیات و مقبولات مستمعان و یا از نوع مطالب علمی و عرفی و از ارتکازات فطری باشد، زیرا مقدمه اگر اختلافی باشد نمی تواند مستمع را برای گوش دادن اصل موضوع آماده نماید. باید از نوع وفای به عهد، نظم حاکم بر اجزای جهان، قبح دروغ و ستمگری و