مناظره و تبلیغ: فن مناظره ،مجادله ،مغالطه و خطابه صفحه 234

دلم پر شعله گردان سینه پر دود

زبانم را به گفتن آتش آلود

3. نکته سنج و موقع شناس: شناخت جهت احساسات و در دست گرفتن نبض مستمع و جوّ اجتماعی و انگیزه های نهفته در دل ها و مشارکت روحی و وجدانی با مستمع.

4. تحریک روحیه لذت طلبی و بیم از عواقب لذت های زودگذر و نامشروع. معروف است وقتی دل نمی خواهد انسان کور می شود. در عرصه عبادت گفته اند: اگر دل تمایل دارد مستحبات را هم به جا آورید، اما اگر اقبال نداشت به واجبات باید بسنده شود.

5. رعایت مقتضای حال: این اختصاص به کل سخنرانی دارد ولی در تحریک هم باید مراعات شود شورانگیزی بدون تناسب اثر دراز مدتی ندارد.

6. تناسب گوینده و شنونده: تحریک جوان ها با میان سالان فرق دارد و نوع تحریک کردن گوینده نوجوان با میان سال نیز متفاوت است.

7. حرکت در خط مستقیم و حاشیه نرفتن، پراکنده گویی ارواح مستمعان را متمرکز نمی کند تا شورپذیر شود.

8. سیطره شخصیتی یک خطیب، ابهت طبیعی، جذابیت اندام، نفوذ معنوی و هیبت خطیب از نظر مقام و پست اجتماعی در صورتی که آمیخته با قداست باشد.

انواع گفتار خطابی

در کهن ترین تقسیم، خطابه سه قسم است: استشاری یا حملی، قضایی و استدلالی. به تعبیر دیگر:

منافرات: مربوط به زیبایی و زشتی اشیاء در حال حاضر،

مشاجرات: مربوط به مشاجره یا شکایت یا عذر و ندامت است (مربوط به گذشته)

مشاورات: مربوط به متقاعد کردن مردم بر انجام آن چه صلاح آن ها است و ترک آن چه ناپسند است برای آن ها.

خطابه در تقسیم جدید، هفت قسم است:

یکم. سخنرانی سیاسی؛

دوم. قضایی (دادستان، وکیل مدافع)؛

سوم. جنگی و رزمی؛

چهارم. حفلی (اجتماعی)؛

پنجم. تأبینی (سوگواری)؛

ششم. دینی و اخلاقی؛

هفتم. علمی و گزارشی