مناظره و تبلیغ: فن مناظره ،مجادله ،مغالطه و خطابه صفحه 44

ای بشر غیر تو کس مظهر یزدانی نیست

تو همان درّ یتیمی که تو را ثانی نیست

تو آن آینه غیب نمای ملکوت

بهتر از ذات تو بر ذات تو برهانی نیست

4. قیاس تمثیلی

قیاس تمثیل عبارت است از اثبات حکمی در یک امر جزئی برای ثبوت آن در امر جزئی دیگر به سبب علت مشترک و مشابهتی که میان آن دو برقرار می باشد، مثال: جهان مانند یک خانه مسکونی از اجزایی تشکیل شده بنابراین حادث است؛ زیرا هر مرکب که نیازمند اجزا است، در احداث و ترکیب به علت فاعلی نیاز دارد؛ چنان که در ساختن خانه به بنا نیاز است. تمثیل، گاهی به صورت داستان مطرح می شود؛ خواه داستان واقعی و از مقوله تاریخ باشد یا افسانه و داستان مجازی و ساختگی، مانند حکایت های کلیله و دمنه و یا قصه های مولوی.

قیاس تمثیلی، در خطابه دینی کاربرد بسیار دارد و می تواند اثرگذار باشد؛ مانند این که گفته شود: دنیا مانند مار واقعی است؛ ظاهری نرم و خوش و خط و خال دارد، ولی در باطن آن زهر کشنده است. یا اجل و سرآمد زندگی به گرگی در میان بیابان تشبیه شود که آدمی از آن، به طرف چاهی فرار کرده و در آن به ریشه درختی آویزان شده باشد؛ در عمق چاه می بیند اژدهایی دهن باز کرده و آماده بلعیدن است و بالای چاه، گرگ اجل در کمین است؛ در این حال، انسان همان گونه که به ریشه های درخت چسبیده، مقابل خود، کندوی عسلی می بینید که هر گاه انگشتی در آن فرو برد، زنبوری می گزد. از جانب دیگر مشاهده می کند موریانه ها ریشه درخت را می جوند؛ یعنی نوش و نیش دنیا و غم و شادی آن همواره درهم آمیخته است و: ((کلّ نفس ذائقه الموت)) قانون کلی و اجتناب ناپذیر است. آیه ((اینما تکونوا یدرککم الموت و لو کنتم فی بروج مشیّده)) از وقوع مرگ قطعی حکایت دارد.

به هر جهت، در مناظره نیز قیاس تمثیل کارآمد است شهرت و مقام به مثابه گلوله نجاست است و آدم های مقام طلب همچون سگانی هستند که برای بدست آوردن نجاست می جنگند.

به قول امام راحل حکومت های دنیا برای گلو بزرگی ماننده کره زمین دیگران برای نجاست مختصری می جنگند.