قاعده لطف و اثبات وجود امام حی صفحه 70

دو نظریه درباره وجوب لطف از سوی متکلمان اسلامی ارائه شده است:

1. متکلمان عدلیه (امامیه و معتزله) که آن را لازم می دانند.

2. متکلمان اشعری که وجوب آن را نفی می کنند.

دلایل عدلیه بر وجوب لطف

اشاره

متکلمان عدلیه، لزوم و وجوب لطف را بر اساس صفت حکمت و رحمت الهی تبیین کرده اند. مرحوم شیخ مفید، لطف را با تکیه بر هر دو صفت الهی تبیین کرده است؛ ولی سایر متکلمان، همواره به صفت حکمت توجه نموده اند و رویکرد آنان در اثبات قاعده لطف، بر پایه این صفت می باشد.

1. حکمت الهی

از کلمات متکلمان عدلیه استفاده می شود حکمت الهی، وجوب لطف را اقتضا دارد؛ زیرا ترک آن، مستلزم نقضِ غرض است و این امر، بر خدای حکیم، محال است. مرحوم طوسی در بیانی کوتاه می گوید: «و اللّطف واجب، لتحصیل الغرض به».(1)

حکمت خداوند اقتضا دارد آفرینش بشر، هدفمند باشد. از منظر متکلمان عدلیه، هدف الهی در سایه تکلیف و عمل به آن تحقق می یابد؛ لذا لطف، واجب است؛ زیرا غرض به واسطه آن حاصل می شود.

شیخ مفید می گوید:

فإن قیل: ما الدلیل علی أن اللطف واجب فی الحکمه؟ فالجواب: الدلیل علی وجوبه توقف غرض المکلف علیه فیکون واجبا فی الحکمه و هو المطلوب.(2)

اگر گفته شود: به چه دلیل بنابر حکمت لطف واجب است؟ جواب این است: دلیل بر وجوب آن است که غرض مکلف (برای انجام تکلیف) بر آن متوقف است، پس لطف بنابر حکمت واجب است، و این مطلوب است.

مرحوم ابن میثم بحرانی در تبیین برهان حکمت بر وجوب لطف می گوید:

اگر اخلال به لطف، جایز باشد، هر گاه فاعل حکیم، آن را انجام ندهد، غرض خود را نقض کرده است؛ ولی لازم یعنی نقض غرض، بر حکیم محال است؛ پس ملزوم که