تمدن زایی شیعه صفحه 13

1- به مقاله ی ششم اصول فلسفه و روش رئالیسم، بحث اصل استخدام و کتاب شریعت در آیینه ی معرفت از آیت الله جوادی آملی، بحث «توحش طبعی و تمدن فطری انسان» ص 402 رجوع شود.

2- دَدْ یعنی حیوان درنده.

3- به تاریخ فلسفه ی فردریک کاپلستون، ترجمه ی سیدجلال الدین مجتبوی، جلد اول، قسمت دوم، ص 482 رجوع شود.

جنبه های روحانی و تکاملی بشر را مدّنظر قرار داده باشد و در ضمن منافع همه انسان ها را نیز در نظر گرفته باشد.

علت نیاز به قانون

فکر می کنم لازم است با تعمق بیشتر به فرمایش علامه ی طباطبایی«رحمه الله علیه» توجّه شود. ایشان می فرمایند: حالا که بشر به حوائجش به طور کامل نمی رسد الاّ با تشکیل اجتماع، باید متوجّه باشیم که بشر یک خاصیت دیگری هم دارد؛ و آن این که بشر بالطبع استخدام گر است، یعنی واقعاً بشر به طور طبیعی می خواهد بقیه را در استخدام خودش درآورد- آیت الله جوادی آملی«حفظه الله» در دفاع از نظر علامه ی طباطبایی«رحمه الله علیه» این حرف را این چنین تبیین می کنند؛ می گویند یعنی ذاتِ غریزی بشر استخدام گر است، نه ذات فطری اش- بنا به فرمایش علامه طباطبایی«رحمه الله علیه» حالا که یک غریزه ای داریم به نام غریزه ی استخدامِ همدیگر، یا باید تمدن و جمعیت داشتن را کناربگذاریم، یا این که غریزه ی «استخدامِ بقیه برای خود» را با قوانینی اصلاح کنیم.

علامه طباطبایی«رحمه الله علیه» خصوصیات آن قوانین را طرح می کنند و می گویند: در این که بشر جمعیت گراست و تمدن داشتن لازمه ی طبیعت او است و در این که بشر استخدام گر است، شکی نداریم. پس باید قوانینی داشته باشیم که مشکل دوم را رفع کند، نه این که ما از آن فرار بکنیم. می فرمایند: خصوصیات قوانینی که بتواند در عین جواب دادن به نیاز انسان به اجتماع، آفت استخدام گری را نداشته باشد، باید عبارت باشد از این که جنبه ی روحانی و تکاملی بشر را در نظر بگیرد.

در ادامه می فرمایند: این قوانین با چنین ابعادی فقط از طریق انبیاء ممکن است برای بشر آورده شود به تعبیر دیگر چنین قوانینی با خصوصیت مطرح شده در عهده ی خالق بشر است که همه ابعاد بشر را می شناسد. می گویند؛ اگر هدفی که بشر بر اساس آن، جامعه را تشکیل داده برآورده نشود، چون فلسفه ی وجودی آن جامعه دیگر از بین رفته است آن جامعه از بین می رود. مثلاً اگر انواع گناهان در جامعه شایع شد و به جای امنیت در کنار همدیگر، عدم امنیت نسبت به همدیگر شایع گشت، به جای این که غیبت نکنند تا در کنار همدیگر با آبرو بتوانند به سر ببرند، غیبت نسبت به همدیگر شایع گشت و به جای نکاح، زنا شایع شد و امنیتِ