تمدن زایی شیعه صفحه 26

است که می گوییم در پیشانی این تمدن مهر هلاکت و بی ثمری خورده است. البته موضوعِ اخیر جای بحث بیشتر دارد، ما خواستیم جواب آن قسمت از سؤال شما را بدهیم که چرا فرهنگ غرب نفوذش سریع است.

سؤال: شما فرمودید که غرب تنها به نیازهای خیالی انسان ها را جواب می دهد، ولی این طور که معلوم است غرب به نیازهای حسی انسان ها نیز خیلی خوب جواب می دهد!

جواب: در فلسفه ی اسلامی ما معتقدیم که حسِّ تنها نداریم؛ چون در واقع حقیقت حس در خیال است که ارضاء می شود اگر از یک منظره ی زیبا لذت می برید به جهت صورت خیالیه ای است که در شما ایجاد می شود. اندیشمندانِ منتقد غرب سخنانشان آن است که غرب از اوّل بر مبنای «وَهم» بنا شده است که در کتاب «مدرنیته و توهّم» نکاتی در این رابطه مطرح شد و دلایل این حرف ارائه گردید، پس در واقع تمدن حسّی یعنی تمدن خیالی و وَهمی.

تفاوت تمدن فراعنه با تمدن غرب

سؤال: می دانیم که ظاهراً این طور که تحقیقات نشان می دهد تمدن فراعنه یکی از قوی ترین تمدن های دنیا بوده است و حتّی تمدن غرب امروز هم نتوانسته در داشتن تکنیک و ابزار با آن برابری کند، با این همه احساس می شود آن تمدن نتوانسته دنیا را در بر گیرد. پس معلوم می شود که گستره یک تمدن را فقط قدرت تکنیکی آن تمدن تعیین نمی کند. و سؤال ما به طور مشخص از شما این است که گستره نفوذ یک تمدن به چه عواملی بستگی دارد؟

جواب: نکته ی خوبی را به میان کشیدید؛ تا آنجا که بنده می دانم، از جمله علّتِ جهان گیر نشدن تمدن فراعنه، استفاده از «خوف» بود. قوه ی «وهمیّه» بُعدی به نام «خوف» دارد، که رضاخان هم از همین بُعد می خواست برای ادامه ی حکومت خود استفاده کند. فراعنه عقل و تکنیک را با خوف به وسط آوردند؛ حتماً شنیده اید: فراعنه مخالفان خود را چهارمیخ می کرده اند، تعبیر قرآن این است که:«و فِرْعَوْنَ ذِی الاَوْتاد»(1) یعنی؛ و سوگند به فرعونِ صاحب میخ ها. فرعون حتی همسرش جناب آسیه را هم چهارمیخ کرد! یعنی حکومتی بود که