تمدن زایی شیعه صفحه 284

1- امام خمینی«رضوان الله تعالی علیه»، آداب الصلوه(آداب نماز)، متن، ص 47.

عرض کرد: «خَلَقْتَِنی مِنْ نَارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِین»؛(1) تو مرا از آتش خلق کردی و آدم را از گِل.

کمیت ها، حجاب کیفیت ها

سؤال: آیا می توان گفت: قواعد و تئوری هایی را که دانشمندان غرب کشف کردند، اندیشمندان قبلی هم متوجه آن بوده اند، ولی به صورت فرمول های کمی درنیاوردند، چون با آن کار توجهات از بقیه ی ابعاد عالم منصرف می شد؟ مثلاً نظریه نسبیت اینشتین قبلاً هم مطرح بوده است، ولی آن را در قالب فرمول های ریاضی درنیاوردند؟

جواب: به نظر من همین طور است، اندیشمندانی که با منظر توحیدی به عالم می نگرند، حاضر نیستند آن قواعد و سنن را در حدّ کمّیت ها محدود کنند و کاهش دهند، چون در آن حالت، آن قواعد و سنن را از روح خود خارج کرده اند. بنابراین ساحت وجودی اندیشمندانی که با منظر توحیدی به عالم می نگرند، با نگاه دانشمندان بعد از رنسانس از جمله اینشتین فرق می کند، هر چند اینشتین معتقد به وجود خدا باشد، ولی دیدگاه او نسبت به واقعیات عالم، فروکاسته و کمّیت گرا است. اگر ملاصدرا«رحمه الله علیه» زمان را بُعد چهارم مادّه می داند، به جهت نگاه فلسفی خاصی است که بر اساس آن نگاه، متوجّه ی ذات عالم مادّه است که عین حرکت است و این نگاه، یک نگاه تجربی و با توجه به آثار پدیده ها نیست. نظر به ذات اشیاء داشتن، نظری است که باید استعداد ذات بینی و ذات فهمیِ انسان رشد پیدا کند و به کار گرفته شود، و این منظر، منظری است غیر از منظر دانشمندان علوم تجربی. مثل این که شما وقتی نور را می بینید، از همان منظر نمی بینید که این دیوار را می بینید و به همین جهت اگر کسی بر اساس همان منظر که دیوار دیده می شود از شما بپرسد: «نور کو؟» نمی توانید جواب او را بدهید و مثل دیوار که به آن اشاره می کنید، نمی توانید به نور اشاره کنید.(2)

حالا اگر ملاصدرا«رحمه الله علیه» با منظر ذات بینی متوجه حرکت جوهری عالم مادّه است و می گوید: زمان بُعد چهارم مادّه است،