تمدن زایی شیعه صفحه 295

علم جدید توهُّم یا واقعیت

سؤال: آیا کشفیات دانشمندان غربی نظر به واقعیت دارد یا بر اساس پیش فرض های ذهنی دانشمندان است؟ به عنوان مثال آیا واقعاً رابطه ی بین اتم های کربن با اکسیژن در عنصر بَنزِن، حلقوی است و یا آقای ککوله این طور حدس زده و با آن فرضِ ذهنی آزمایش هایش بهتر جواب داده و لذا تصور و حدس او تقویت شده، بدون آن که مطمئن باشیم نظر او عین واقعیت است؟

جواب: به نظر بنده اگر بتوانید با حوصله ی زیاد این سؤال را دنبال کنید و در صدد یافتن جواب دقیقی در این رابطه برآیید بسیاری از تصورات ناقصی که ما از علوم جدید داریم اصلاح می شود. جناب آقای ایان باربر در کتاب عالمانه ی خود به نام «علم و دین» سعی وافر کرده تا این موضوع را روشن نماید، اجازه دهید خلاصه ی سخن وی را در قسمت «روش های علم» از کتاب مذکور هرچند کمی طولانی است، عرض کنم تا بتوانیم بحث را دنبال کنیم. او «روش های علم» را به صورت زیر تقسیم می کند:(1)

تجربه و تعبیر در علم

می گوید: باید متوجه بود که هیچ روش علمیِ ثابت و منحصری وجود ندارد ، بلکه روشهای متعددی هستند که در مراحل مختلفِ پژوهش و بر حسب مقتضیات گوناگون به کار می روند، ولی دست کم می توان به بعضی از خصائص کلی تفکر علمی اشاره کرد. آن چه در کارهای علمیِ گالیله و نیوتن و داروین پیدا است، ترکیب مشخصی است از عناصر «تجربی» - یعنی آنچه مستقیما حس می شود- و «تعبیر» - یعنی آنچه دانشمند با تفکر خود به تجربه اش می افزاید -. بهره ی «تجربی» شامل مشاهدات و اطلاعات است که حاصل جنبه ی تجربی علم است، و بهره ی «تعبیری» شامل مفاهیم، قوانین و نظریه ها است، که جنبه ی نظری علم را تشکیل می دهد،