تمدن زایی شیعه صفحه 298

می توان گفت لااقل یک فرضیه از آن گروه کاذب است، ولی اگر نتایج استنباط شده با آزمایش موافق در آید، نمی توان گفت همه ی آن ها صادق اند، چرا که ممکن است گروه دیگری از فرضیه ها به همان نتایج بینجامند. مثلا با فرضیه ی خورشید مرکزی همان قدر خسوف و کسوف درست پیش بینی می شود که با نظریه ای که معتقد بود زمین مرکز عالم است. در حالی که آن نظریه با واقع مطابق نبود، پس علاوه بر آن که باید متوجه بود صِرف موافق بودن یک نظریه با آزمایش، دلیل بر صحت آن نظریه نیست، باید عنایت داشت که تشکیل نظریه ها صِرفاً به جهت ارتباط دانشمندان با طبیعت به دست نمی آید، بلکه مسائل ذهنی و تعبیرات خودِ دانشمندان نیز مؤثر است.

هدف علم، شناخت طبیعت

اگر هدف علم شناخت طبیعت باشد، پس در واقع تجربه، یکی از عناصر آزمودن نظریه هایی است که به دنبال شناخت عالم اند و مسئله دیگری که در کلام جدید پیش می آید این است که آیا جهان را می شناسیم تا بتوانیم عکس العمل های آن را پیش بینی کنیم؟ عده ای مخالف چنین ادعایی در مورد پیش بینی در عالم هستند. به عنوان مثال می گویند: نظریه انتخاب طبیعی در عین این که یک تبیین علمی است ولی نمی توان از طریق آن سیر تکامل را پیش بینی کرد. آری می توان از تجربه ی گذشته، یک پیش بینی قابل اعتماد به عمل آورد ولی این پیش بینی ها معادل شناخت جهان نیست. زیرا مثلاً اگر واقعاً صدها بار تجربه کنیم که؛ «شفقِ بامدادی نشانه ی بارش شامگاهی است»، باز هیچ تبیینی درباره باران به دست ما نمی دهد که بتوان چگونگی ریزش باران را شناخت. نظریه ها یک نوع تبیین یا شناخت در بر دارند که البته محصول مشترک بهره های علم و عقل است و هر اندازه در شناخت طبیعت موفق تر باشند، در پیش بینی هایشان موفق خواهند بود. ولی نمی توان به صِرف درست پیش بینی کردن یک نظریه نتیجه گرفت، آن نظریه در شناخت طبیعت نیز موفق بوده است. بابلی ها از روی جدول های زمان بندی شده ی ریاضی که بر اثر آزمون و خطا و بدون هیچ مبنای نظری به دست آورده بودند، می توانستند پیش بینی های نجومی دقیقی به عمل آورند، در حالی که توان تبیین یک نظریه در مفاهیمی است که در خلاقیت فکری و عقلی آن نهفته است، و همین نظریه هاست که