تمدن زایی شیعه صفحه 301

بتوان تخیل کرد که الکترون ها واقعاً چگونه چیزهایی هستند. فقط ما با دو نظریه روبه رو هستیم که هر دو در آزمایش موفقیت هایی دارند ولی واقعیت چگونه است، معلوم نیست.

نکته ی فوق از نکات بسیار ارزشمندی است که مؤلف محترم بدان اشاره دارد و هوشیاری انسان را نسبت به جایگاه نظریه های علمی صدچندان می نماید تا بدانیم دانشمند علوم تجربی در برخورد با پدیده های تجربه شده، کما بیش بعضی از روابط را دلخواهانه فرو می گذارد. سپس به جایگاه مدل ها می پردازد، توجه به این موضوع کمک بسیاری به انسان می کند تا بداند جایگاه مدل های علمی در فهم واقعیت تا کجا است.

استفاده از تمثیل و مدل سازی در علم

ایان باربر می گوید: «ککوله» که همچنان مشغول آزمایش ماده ی «بَنْزِنْ» بود و آرایش ملکولی آن را می جست، در شرایطی که اشتغال خاطرش به چنین موضوعی بود، در خواب دید که ماری دم خویش را به دندان گرفته است، وقتی بیدار شد به فکرش رسید که خواص بنزن را با قبول ساختمان مولکولی حلقوی می توان توجیه کرد و آزمایش های بیشتر امکان صحت این طرح را بیشتر نمود. چنانچه ملاحظه می فرمایید عموم مدل های علمی با یک نوع تصور همراه است، حال این مدل ها چقدر با واقعیتِ مُمَثَّل تطبیق دارند چیزی نیست که علم بتواند بر آن تأکید کند.

«لرد کلوین» حکم می کرد که انسان مادام که مدل مکانیکی از چیزی نداشته باشد چنان که باید و شاید آن را نمی فهمد. ولی خطرات استفاده از مدل ها وقتی آشکار می شود که تصور شود همه ی خصایص شی ءِ بیرونی باید در مدل موجود باشد. در طرح مدل ها از این نکته ی مهم غفلت شد که مدل ها حاکی از وجود بعضی از شباهت هاست، و از طرفی مدل ها فقط فرضیه های ممکن را مطرح می کند و می گوید اگر مثلاً این طور فرض کنیم، این مدل ممکن است مطابق خارج باشد. «دُوئْم» با قاطعیّت می گفت که مدل ها را باید با احتیاط به کار برد و هرچه زودتر آن ها را کنار گذاشت، زیرا مگر خود نظریه ها خبر از عین واقعیت می دهند که مدل های مبتنی برآن ها تجسم واقعیت باشد. بعضی معتقدند باید بدون مدل های تصورپذیر به سر برد تا کم تر به خطا بیفتیم. البته آنچه می توان گفت این که، نباید مدل ها را کنار گذاشت، بلکه