تمدن زایی شیعه صفحه 303

را بر طبق مصداق، یعنی به شرط وجود مرجع خارجی به کار نمی برند، هر چند آن طور هم که ایدآلیست ها تصور می کنند این چنین نیست که گمان کنیم نظریه ها سراپا دلخواهانه اند.

وسیله انگاران کاری به این که این نظریه درست یا غلط است ندارند، به مفیدبودن آن کار دارند. در انتقاد به وسیله انگاران باید پرسید راستی اگر دو نظریه در عین تناقض با همدیگر، هر دو مفید بودند آیا باید هر دو را پذیرفت؟ مسلّم سیره ی علما این چنین نیست، بلکه در روش علمی بیش از مفیدبودن یک نظریه باید دید آن نظریه چقدر از واقعیت خبر می دهد.

3 - نظریه ی ایدآلیست ها: این گروه معتقدند نظریه ها و قوانین علمی صورت های ذهنی دانشمندان است بر ماده ی بی شکل داده های حسی. «ادینگتون» می گوید: «ذهن با قدرت انتخابی یا انتخابگری اش جریان های طبیعت را در قالب قوانینی می ریزد و می نگرد که عمدتاً موافق با انتخاب خود اوست. و می توان گفت ذهن در کشف این قوانین همان چیزی را از طبیعت بازپس می گیرد که در طبیعت نهاده یا به طبیعت نسبت داده». می گوید: ما در طرح نظریه های علمی مَثَلِمان، مَثَل کسی است که دنبال کننده ی جای پاهایی بر شن ها است که سرانجام پی می برد ردّ پای خودش بوده است. و نیز می گوید: ویژگی هایی که ما فکر می کنیم در طبیعت یافته ایم، ساخته ی خود ماست که در طی عملیات مشاهده و اندازه گیری ساخته و پرداخته شده اند. ما به ضرب «انتخاب ذهنی» جهان را به قالبی که می توانیم بفهمیم در می آوریم.

در انتقاد به «ادینگتون» گفته اند: همان طور که پوزیتیویست ها جنبه ی نظری علم را نادیده گرفته اند، و انتظار دارند همه ی اجزاء یک نظریه ی علمی مشاهده پذیر باشد، امثال ادینگتون هم تصور کرده اند نظریات علمی هیچ جنبه ی تجربی ندارند و همه ی آن ها ساخته ی ذهن دانشمندان است.

4 - نظریه ی اصالت واقع: این گروه معتقدند نظریه ها و قوانین علمی حکایتی دقیق از حوادث موجود در عالم خارج اند، بر خلاف پوزیتیویست ها می گویند: آنچه واقعی است مشاهده پذیر نباید باشد، و طرفدار این رأی بر خلاف وسیله انگاران هستند و معتقدند؛ مفاهیم علمی، همان قدرکه مفیداند، صادق و حقیقی هم هستند. این گروه بر خلاف ایدآلیست ها برآنند که مفاهیم علمی، ماهیت حوادث واقع در جهان را باز می نمایند و مفاهیم علمی