تمدن زایی شیعه صفحه 317

باید نوعی از زندگی را به انسان ها پیشنهاد کند که انسان در بستر آن زندگی به آرمان های عالیه ی خود دست یابد و احساس بر بادرفتن و پوچی نکند» حال سؤال این است که چگونه این تعاریف را جمع کنیم و تمدن اسلامی با کدام یک از این تعاریف تطبیق می کند؟

جواب: همان طور که می فرمائید تمدن از نظر معنای لغوی به معنی نزدیکی و جمع شدن انسان ها در کنار همدیگر است و حاصل این نزدیکی عبارت می شود از شهرها و روستاها، منتها این نزدیکی برای اهدافی است که زندگی جمعی، بستر به فعلیت درآوردن آن اهداف است. قبلاً بحث شد اگر اجتماع نتواند اهدافی را که بر اساس تحقق آن اهداف به وجود آمده است، محقق کند، آن اجتماع فلسفه ی وجودی اش را از دست می دهد و فروپاشی اش شروع می شود، حال چه آن ناتوانی مربوط به نهادی از نهادهای یک اجتماع باشد و چه مربوط به خود آن اجتماع. در هر صورت همین که آثار ناتوانی جامعه در برآورده کردن اهدافِ مربوطه ظاهر شد، فروپاشی آن شروع می شود. آری یک وقت اداره ی گمرک که مسئول کنترل واردات و صادرات کشور است، با نفوذ انسان های منفعت طلب در آن، خلاف فلسفه ی وجودی اش عمل می کند، در این صورت آن اداره منحل می شود. ولی یک وقت حاکمیت کلّ جامعه در راستای منافع افراد جامعه نیست و شرایط طوری می گردد که اکثریت مردم باید کار کنند تا عده ی کمی که حاکمیت جامعه را در اختیار گرفته اند، راحت باشند. در این حالت چه حاکمان بخواهند و چه نخواهند، چون انگیزه ی حفظ این جامعه در آحاد افراد از بین رفته، آن جامعه و یا تمدن حتماً سقوط می کند. چون آن تمدن و اجتماع به ضد خود تبدیل شده است.(1)

یک وقت نظر به تمدنی داریم که فعلاً در حالت بالقوه ی خود به سر می برد و هنوز شکوفا نشده است، امّا طوری است که در صورت شکوفاشدن، شرایط تحقق آرمان های انسان ها را - چه از نظر مادی و چه از نظر معنوی - دارا است. ولی یک وقت تمدنی جهت ارضای نفس امّاره ی انسان ها پایه ریزی شده است. این تمدن وقتی به نهایت اهداف خود رسید، سرآغاز سقوط آن است، چون نفس امّاره آنچنان سرکش است که حقی برای غیر خود قائل نیست، به همین جهت در ابتدای آن تمدن می توان سقوط آن را پیش بینی کرد و به اصطلاح متوجه شد در