تمدن زایی شیعه صفحه 349

1- مفاتیح الجنان، دعای امام حسین علیه السلام در روز عرفه.

2- تفسیر سوره ی حمد، امام خمینی«رحمه الله علیه».

این نکته ی اخیر را از آن جهت عرض کردم که عنایت داشته باشید نگاه دینی با نگاه یونانی و اروپایی بسیار فاصله دارد، هرچند که شما در علم کلام جهت مقابله با اشکال کننده از برهان و دستگاه علت و معلول استفاده می کنید، ولی حتی فیلسوفی مثل ملاصدرا«رحمه الله علیه» به جایی می رسد که تشکیک در وجود را هم آخر و انتهای کار نمی داند و مخاطب خود را در نهایت به تشکیک در ظهور می رساند.(1)

وقتی نگاه ما به عالم، نگاهی شد که همه چیز را مرتبط با عالم غیب می دیدیم و از نگاهی که در کلاس علوم به ما تحمیل کرده اند آزاد شدیم دیگر منظر علوم تجربی نسبت به عالم برای ما پذیرفته نیست ولی باید بدانیم که تغییر این منظر احتیاج به یک کار اساسی دارد که باید در علوم انسانی ما به وجود آید.(2)

تمدن غرب، مادی ترین تمدن تاریخ

سؤال: در مباحث قبل روشن شد هر اندازه تمدنی مادی شود، به حکم ناپایداری که در عالم ماده است، از ثبات و بقاء محروم است، آیا فرهنگ بریده شده از عالم معنا نمونه ی روشنی از همان مادی شدن یک تمدن نمی باشد که منجر به تزلزل دائم تمدن غرب شده که همواره مجبور است تئوری ها و طرح های خود را تغییر دهد و به امید رسیدن به آینده ای پایدار همواره در ناپایداری به سر ببرد؟

جواب: به نظر بنده هم مطلب همین طور است که می فرمایید.

سؤال: آیا می توان گفت تمدن های منحرف دوران گذشته با این که به خداوند به عنوان اساسِ بقاء و ثبات متصل نبودند ولی چون با عالم ماوراءِ عالم ماده مرتبط بودند، در یک ثبات نسبی به سر می بردند که تمدن غرب حتی از آن ثبات هم محروم است؟

جواب: بله همین طور است، منتها آن تمدن ها متأسفانه به امور ماوراء عالم ماده اصالت می دادند، مثلاً خود را به نفوس و عقول عالم غیب متصل می کردند ولی چون با آن عقول و نفوسِ منقطع از خالق هستی مرتبط بودند عملاً ناکام می ماندند، هرچند نسبت به تمدن غرب