تمدن زایی شیعه صفحه 374

در ساحت اندیشه به عنوان علت و معلول قابل فهم است که «مفهومِ» همان حالتی است که در ابتدا برای ما کشف شد.

مشکل وقتی پیدا می شود که در رویکرد به قرآن مقام حضوری و کشف قلبی آن مورد غفلت قرار گیرد و تماماً رویکرد ها در ساحت مفهوم محدود شود.

سیر فلسفه ی اسلامی

آنچه باید عنایت داشته باشید سیری است که در فلسفه ی اسلامی رخ داده، که به شرح زیر خدمتتان عرض می شود:

الف- در شرایطی که زمینه ی تفکر اسلامی پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله و حذف اهل البیت علیهم السلام از حاکمیت اسلام، متوقف شد و فضای تعبّد قالبی منهای هرگونه تدبّر و تفکری به صحنه آمد، نیاز به جواب گویی به سؤالات، در شرایط خانه نشینی اهل البیت علیهم السلام، جامعه را به سوی فلسفه ی یونان کشاند و حاکمان وقت نیز چون خطری از این جانب برای خود احساس نمی کردند، توجه به فلسفه ی یونان را تشویق نمودند و لذا معتزله به عنوان اولین تفکر فلسفی با منظر یونانی، در جهان اسلام ظاهر شدند که با شیفتگی تمام فلسفه ی یونان را پذیرفتند و آن فکر را وسیله ی ارزیابی اسلام قرار دادند، به طوری که اگر اسلام سخنی داشت که در قالب فلسفی آن ها نمی گنجید آن سخن را از باور خود حذف می کردند، داستان نفی «صراط» و «سؤال قبر» به وسیله ی معتزله از این گونه است.

تفکر فلسفی معتزله به جهت ضعف های اساسی اش، ضد خود یعنی تفکر اشعری را پرورش داد که در واقع تفکر اشعری، فلسفه ای بود ضد فلسفه، آن هم به قصد مخالفت با معتزله به طوری که هرگونه تفکر فلسفی را با همان چوب مخالفت با معتزله می راند.

ب- در چنین بازار آشفته ای که از یک طرف خلأ تفکر، جهان اسلام را آزار می داد و از طرف دیگر، متفکران جامعه یا در کسوت معتزلیان بودند با آن خصوصیات خاص خودشان، و یا در کسوت اشاعره با قشری گری کامل. در چنین شرایطی اندیشمندان سترگ به فکر چاره افتادند تا نه میدان برای قشری گریِ اشاعره باز باشد و نه افراطی گریِ ضد روح اشراقی معتزله میدان داری کند. لذا یک نوع تفکر فلسفیِ اسلامی را در عین توجه به عظمت دین و وَحی،