تمدن زایی شیعه صفحه 402

ملاصدرا«رحمه الله علیه» ختم شده و در دل خود ذخیره های بزرگی از تدبّر در متون قرآن و حدیث را به همراه دارد، غافل بود؟ آنچه فارابی و ابن سینا و شیخ اشراق از جهات مختلف به دنبال آن بودند در فلسفه ی حکمت متعالیه ی صدرالمتألهین«رحمه الله علیه» به فعلیت رسید. مگر می شود منهای حکمت متعالیه و عرفان محی الدین از مدرنیته عبور کرد و به تمدن شیعی دست یافت؟ آنچه می تواند به عنوان جایگزین مناسب به جای مدرنیته مطرح شود، عقلِ محکم استدلالی و قلب عمیق عرفانی است و حکمت متعالیه و عرفان محی الدین قدرت چنین جایگزینی را دارند و امام خمینی«رحمه الله علیه» با همین ذخیره و سرمایه بود که توانست نظرها را به تشیع جلب کند و جوانان را تا تحقق انقلاب اسلامی و سپس در دفاع مقدس هشت ساله جلو ببرد.

ابزارسازی همراه با الهامات الهی

سؤال: بعضی از نویسندگانی که در مقابل مدرنیته به سنت گرایش دارند معتقدند آنچه را از جهت علم و ابزار نیاز داشته ایم، پیامبران و ائمه علیهم السلامآورده اند و نیاز به چیزی جدید در این رابطه نداریم. صاحب کتاب اسلام و تجدد می گوید:

«براساس آیات قرآن و روایات فراوان، همان گونه که خداوند، آموزگار و رهبر انسان در امور دینی و اُخروی به واسطه ی انبیاء بوده و بشر را به تدبیر و تجربه ی شخصی اش واگذار نکرده،در عرصه ی معاش و حیات مادی اش چنین بوده و از جزئی ترین و ساده ترین امور معیشتی تا پیچیده ترین آن را، از طریق انبیاء و رسولان خود، به انسان ها آموخته است. منشأ تمدن - البته تمدنی متعادل، عاری از اسراف و تبذیر و تجاوز و فزون طلبی که بستری هموار برای عبودیت انسان باشد - انبیاء بوده اند، نه تجربه ی شخصی انسان ها که مستقلاً دست به کشف علوم و اختراع حِرَف و صناعت زده باشند. چنین نبوده که خداوند بین دین و دنیای انسان ها تفکیک نموده و انبیاء را متصدی دین و انسان ها را متصدی امور دنیا و نهایتاً چارچوب هایی کلی برای امور دنیایی ترسیم و ابلاغ کرده باشد. اساساً انسان فاقد چنین توانایی بوده است که مستقل از وَحی و با اتکاء به تجربه و آزمون و کشف شخصی، معیشت خود را سامان دهد و اگر خداوند کلیات و جزئیات معاش انسان را ساماندهی نمی کرد، بدون شک حیات بشری در آغاز راه منقرض و نابود می شد. منشأ و موجِد همه ی علوم و