پژوهشی تطبیقی در روایات تفسیری فریقین صفحه 124

ص:127

1- (1) . «و کسانی که هر گاه انفاق کنند، نه اسراف و زیاده روی می کنند و نه سخت گیری می کنند، بلکه در میان این دو، اعتدال را رعایت می کنند» (فرقان، 67).
2- (2) . کافی، ج4، ص54؛ بحارالانوار، ج66، ص261.
3- (3) . ذاریات، 7.
4- (4) . تفسیر عیاشی، ج2، ص203.
5- (5) . کافی، ج4، ص56. در متن روایت آمده است که امام در تفسیر آیه (وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ) چنین کرده: «فبسط راحته و قال: هکذا؛ کف دستش را باز کرد و فرمود: این چنین!».

بهره گیری از قواعد ادبی

-1

در شماری از روایات تفسیری ملاحظه می شود که امام معصوم (علیه السلام) با اشاره به نکته های ادبی و قواعد لسانی، راه دستیابی به آن را نیز بیان کرده است. بدیهی است که این نوع روایات، افزون بر آنکه حاکی از روشمندی برداشت های تفسیری معصوم (علیه السلام) است، نوعی آموزش و تعلیم روش، در فهم آیات به شمار می آید.

برای نمونه: در روایتی آمده است که از امام صادق (علیه السلام) سؤال شد: «آیا فریضه امر به معروف و نهی از منکر بر همه افراد امت واجب است؟» امام در پاسخ فرمود: «خیر، چنین نیست». راوی دلیل آن را پرسید؛ امام فرمود:

والدلیل علی ذلک کتاب الله تعالی: (وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ) (2) (وَ مِنْ قَوْمِ مُوسی أُمَّهٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ ) (3)

ولم یقل: علی أمّه موسی ولا علی کلّ قومه؛ دلیلش آن است که خداوند فرمود: «باید در میان شما گروهی باشند که به نیکی ها فرا خوانند و آنان را امر به معروف و نهی از منکر کنند». چنان که خداوند در جای دیگر فرمود: «و از قوم موسی گروهی بودند که به حق دعوت می کردند» و نفرمود: علی أمّه موسی یا علی کلّ قومه. (4)