پژوهشی تطبیقی در روایات تفسیری فریقین صفحه 157

ص:160

1- (1) . علامه طباطبایی از جمله کسانی است که این روایات را تضعیف کرده و بر این باور است که این روایات بر فرض صحت و استقامت، «خبر واحد» به حساب آمده و اعتباری ندارند. ر. ک: قرآن در اسلام، ص128.
2- (2) . رعد، 43.
3- (3) . ر. ک: تفسیر طبری، ج8، ص203 و 204.
4- (4) . تفسیر طبری، ج8، ص205 و 206؛تفسیر ثعلبی، ج5، ص302 و 303؛تفسیر بغوی، ج3، ص29؛ در تفسیر طبری از ابی بشر نقل شده است که می گوید: به سعید بن جبیر گفتم: آیا منظور از «ومن عنده علم الکتاب» عبدالله بن سلام است؟ پاسخ داد: «هذه السوره مکیّه فکیف یکون عبدالله بن سلام؛ این سوره در مکه نازل شده است. چه ربطی به عبدالله بن سلام دارد؟» (تفسیر طبری، ج8، ص205، ح 15587). قرطبی در تفسیرش از قول ابن جبیر نقل می کند: «السوره مکیّه و ابن سلام أسلم بالمدینه بعد هذه السوره، فلا یجوز أن تحمل هذه الآیه علی ابن سلام» (تفسیر قرطبی، ج9، ص336).

همچنین بغوی، همین مضمون را به شعبی نسبت می دهد. (1)

2. در روایتی از امام باقر (علیه السلام) می خوانیم که آن حضرت در پاسخ به ابوحنیفه که معتقد بود آیه 28 - 29 سوره «معارج» (2) ناظر به تحریم متعه (ازدواج موقت) است و ازاین رو، ناسخ آیه متعه، یعنی آیه: (فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ) (3) است؛ فرمود: «سوره معارج مکّی است و آیه متعه که در سوره نساء آمده، مدنی است». (4)

در واقع امام با تفکیک مرزهای مکّی و مدنی بودن این دو سوره، مشخص کرده که سوره مکّی نمی تواند ناسخ سوره مدنی باشد، زیرا معنا ندارد که آیه ناسخ قبل از آیه منسوخ نازل شده باشد. این روایت نشان می دهد که یکی از مزایای بازشناخت سوره های مکّی و مدنی، همین است که می توان با آن، ادعاهای باطل و خلاف واقع را شناسایی کرد.

ابن کثیر دمشقی نیز با همین روش، ادعای نزول آیه 61 سوره انفال را درباره اسلام آوردن عمر، مردود دانسته است. در روایتی از سعید بن مسیب و سعید بن جبیر می خوانیم که آیه: (یا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَسْبُکَ اللّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ) (5) درباره اسلام آوردن عمر نازل شده است که با مسلمان شدنِ وی، تعداد مسلمانان به چهل تن رسید: «إنّ هذه الآیه نزلت حین أسلم عمر بن الخطّاب وکمل به الأربعون». (6)