پژوهشی تطبیقی در روایات تفسیری فریقین صفحه 159

ص:162

1- (1) . تفسیر ابن کثیر، ج2، ص337. در کتاب سعد السعود ابن طاووس آمده است: «سوره الإنسان مکیّه فی قول ابن عباس و ضحاک؛ وقال قوم: هی مدنیّه وهی إحدی وثلاثون آیه بلاخلاف. یقول علی بن موسی بن طاوس: ومن العجب العجیب أنّهم رووا من طریق الفریقین أنّ المراد بنزول سوره هل أتی علی الإنسان، مولانا علیّاً وفاطمه والحسن والحسین - صلوات الله علیهم - وقد ذکرنا فی کتابنا هذا بعض روایتهم لذلک ومن المعلوم أنّ الحسن والحسین (علیهم السلام) کانت ولادتهما بالمدینه ومع هذا فکأنّهم نسوا ما رووه علی الیقین وأقدموا علی القول بأنّ هذه السوره مکیّه» (نورالثقلین، ج5، ص468).
2- (2) . اعلی، 14.
3- (3) . تفسیر ثعلبی، ج10، ص185.
4- (4) . در مورد نسخ اصطلاحی، گفت وگوهای زیادی است: عموم صاحب نظران آن را پذیرفته و برخی مثل «ابن حزم» و «نحاس» در برشمردن آن راه افراط را پیموده اند. «مصطفی زید» در کتاب النسخ، درباره موارد ادعایی نسخ نزد قدماء چنین می نگارد: «ابن حزم، 214 مورد، ابو جعفر نحاس 134 مورد، ابن سلامه 212 مورد را از مصادیق نسخ دانسته اند»، ولی «جلال الدین سیوطی» تنها بیست مورد را پذیرفته است. در عصر حاضر، «آیت الله معرفت» آن را در شش مورد خلاصه کرده است و «آیت الله خویی»، حتی این مقدار را هم نپذیرفته اند (التمهید، ج2، ص376 - 295؛ مباحث فی علوم القرآن، صبحی صالح، ص274 - 263).

گونه ای که شامل عام، خاص، مطلق و مقید نیز می شود.

برای نمونه: در روایتی امام صادق (علیه السلام) آیه (قاتِلُوا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ الْآخِرِ) (1) را ناسخ آیه (وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً) (2) دانسته است، (3) درحالی که روشن است که منظور از آن نسخ اصطلاحی نیست.

اهمیت شناخت موارد نسخ، در روایات زیادی مورد تأکید قرار گرفته است. نقل شده است که امیرمؤمنان (علیه السلام) در برخورد با شخصی فرمود:

«هل تعرف الناسخ من المنسوخ؟؛ آیا ناسخ و منسوخ قرآن را می شناسی؟» گفت: خیر. امام فرمود:

«هلکتَ وأهلکتَ؛ دراین صورت هم خودت را هلاک کردی و هم دیگران را هلاک کردی!» (4)

درباره ناسخ و منسوخ، کتاب های فراوانی به صورتِ مستقل و غیر مستقل نگاشته شده است. جلال الدین سیوطی می گوید: «گروهی که به شمارش درنمی آیند، در این زمینه اقدام به تألیف کتاب کرده اند». (5) علامه آقا بزرگ تهرانی، در الذریعه از 23 کتاب دراین باره یاد می کند که به دست بزرگان شیعه به نگارش درآمده اند.