پژوهشی تطبیقی در روایات تفسیری فریقین صفحه 170

ص:173

برای نمونه: می توان به آسانی معنای آیه (فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ ) (1) را فهمید، ولی سؤال این است که مقصود از عدم اسراف در قتل چیست؟ طبعاً برای زدودن این ابهام، باید به سراغ شأن نزول یا سبب نزول آیه رفت.

گفتنی است که تفاوت «شأن نزول» با «سبب نزول» به دو چیز برمی گردد:

1. «سبب نزول» به رویدادی گفته می شود که زمینه ساز نزول آیه است و به صورتِ مستقیم، در نزول آیه دخالت دارد، ولی در شأن نزول، چنین نیست؛

2. در «سبب نزول» بین زمان رویداد و نزول آیه، فاصله چندانی نیست و به لحاظ عرفی نزول آیه واکنشی نسبت به آن رخداد شمرده می شود، ولی در شأن نزول، چنین مرحله بندی زمانی شرط نیست. بنابراین حوادث و وقایعی که هم زمان یا با فاصله ناچیزی، منجر به نزول آیات شده اند، «سبب نزول» نامیده می شوند.

برای مثال، سوره فیل که سال ها پس از وقوع داستان ابرهه و هلاکت «اصحاب فیل» نازل شده است، «شأن نزول» شمرده می شود، نه «سبب نزول»، ولی آیه (إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاهَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاهَ وَ هُمْ راکِعُونَ ) (2) که بلافاصله پس از اهداء انگشتر توسط امیرمؤمنان (علیه السلام) نازل شده است، «سبب نزول» نامیده می شود. گویا سبب نزول را به این علت سبب نزول نامیده اند که بین نزول آیه و آن رویداد خارجی، ارتباط سبب و مسببی برقرار است. (3)

روایات بیانگر سبب یا شأن نزول، حجم گسترده ای از روایات تفسیری شیعه و اهل سنت را تشکیل می دهند که مفسران، آنها را در کتاب های تفسیری ارائه کرده اند؛ چنان که برخی نیز به صورتِ تک نگاری این روایات را در