پژوهشی تطبیقی در روایات تفسیری فریقین صفحه 171

ص:174

1- (1) . إسرا، 33.
2- (2) . مائده، 55.
3- (3) . التمهید، ج1، ص267 و 268؛ دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ج1، ص194 - 192.

کتاب های مستقل به رشته تحریر درآورده اند.

جلال الدین سیوطی، کهن ترین تألیف در این زمینه را به علی بن مدینی، استاد بخاری، نسبت می دهد. (1) خود وی نیز کتابی به نام لباب النقول فی اسباب النّزول تألیف کرده است. از دیگر منابع مستقل، می توان از اسباب النّزول اثر واحدی نیشابوری، شأن نزول آیات قرآن از صدر الدین محلاتی، آیات بینات در شأن نزول آیات تألیف محمد باقر محقق و همچنین اسباب النّزول اثر سید محمد باقر حجتی نام برد.

چنان که گذشت، پرداختن به مبحث اسباب نزول و همچنین مکّی و مدنی بودن آیات، به قصد بازشناسی ناسخ از منسوخ، عام از خاص و مطلق از مقید، برای استنباط احکام شرعی فقهی و رسیدن به قرائت صحیح در آیات است. در واقع، یکی از فواید دانستن سبب نزول آیات، جهت گیری نسبت به دلالت الفاظ و عبارات است.

برای نمونه، در آیه (وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَهً أَمَرْنا مُتْرَفِیها فَفَسَقُوا فِیها فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِیراً) ، (2) عده ای برای فرار از جبر و اینکه خداوند به زشتی ها فرمان نمی دهد، واژه «أمرنا» را از باب افعال و از ماده «أمِرَ» به معنای زیاد شدن و زیاد کردن گرفته اند. (3) درحالی که این معنا با فضای نزول آیه نمی سازد، زیرا آیه در مقام تهدید است و کلمه «قریه» اشاره به شهر مکه است و به کار بردن واژه «أمرنا» به اقتضای مقام تهدید است؛ ازاین رو، معنای جبر و یا امر به فسق از آن فهمیده نمی شود.