پژوهشی تطبیقی در روایات تفسیری فریقین صفحه 172

ص:175

1- (1) . الاتقان، ج1، ص107، نوع 9.
2- (2) . اسراء، 16
3- (3) . تفسیر طبری، ج15، ص73، ح16731 به بعد؛ بحارالانوار، ج5، ص208 و ج61، ص163؛ تفسیر المیزان، ج13، ص62 - 60.

آسیب شناسی روایات اسباب النّزول

اشاره

روایات اسباب النّزول، علی رغم نقش مهمی که در فرایند فهم آیات قرآن ایفا می کنند، به گونه ای که گاه بدون آنها، فهم صحیح آیات ممکن نیست؛ (1) در عین حال، دارای چند اشکال اساسی اند که باید مورد توجه قرار گیرد:

الف) ضعف سندی و محتوایی

عمدتاً روایات اسباب النّزول از صحابه و تابعین نقل شده اند. (2) به تعبیر علامه طباطبایی:

این روایات از طرق اهل سنت بسیار زیاد است و به چندین هزار روایت می رسد، ولی از طرق شیعه کم است و شاید از چندصد روایت تجاوز نکند. تتبع در این روایات و تأمّل کافی در اطراف آنها، انسان را نسبت به آنها بدبین می کند. (3)

آنگاه علامه یکی از دلایل این بدبینی را این می داند که بسیاری از این روایات، ساخته و پرداخته اجتهاد و رأی صحابه و تابعین است که با توجه به تناسب معنایی آیه با حکایت خارجی، آن را به عنوان سبب نزول دانسته اند، نه آنکه از روی مشاهده و حضور در صحنه، گزارش کرده باشند. درست به همین جهت است که این روایات دچار تعارض و تهافت شدیدی شده اند. (4)

به ویژه آنکه در این روایات به وضوح، دست جعل و دسیسه، توسط کینه ورزان نسبت به اهل بیت (علیهم السلام) احساس می شود، زیرا بسیاری از فضایل اهل بیت (علیهم السلام) که در منابع فریقین آمده، نادیده گرفته شده است و به عکس، فضایل آنان به افرادی نسبت داده شده که هیچ شأنیت و استحقاق آنها را نداشته و ندارند.