کتابخانه بالقرآن

پژوهشی تطبیقی در روایات تفسیری فریقین صفحه 188

صفحه 188

ص:191

1- (1) . هود، 114.
2- (2) . در مورد این که مراد از نماز در دو طرف روز چیست، احتمال های گوناگونی وجود دارد: «طبری» چند دسته روایت دراین باره نقل می کند: الف) روایاتی که مراد از آن را نماز صبح و نمازهای ظهر و عصر اعلام کرده اند؛ ب) روایاتی که مراد از آن را نماز صبح و نماز مغرب می داند؛ ج) روایاتی که آن را به نماز صبح و نماز عصر معنا کرده اند؛ د) روایاتی که آن را به معنای نماز ظهر و عصر تفسیر کرده اند (تفسیر طبری، ج7، ص148 و 149، ح 14346 - 14338). همچنین «طبری» درباره عبارت (زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ ) دو قول نقل کرده است: مراد از آن، نماز عشا است؛ مراد از آن، نماز مغرب و عشاء است (تفسیر طبری، ج7، ص151 و 152، ح 14357 - 14347).

است، افزون بر آنکه در کتاب های تفسیری فریقین - به ویژه تفسیرها، با گرایش فقهی - مورد توجه قرار گرفته اند، در کتاب های مستقلی نیز گردآوری شده اند که می توان از کتاب هایی چون: احکام القرآن الجصّاص، احکام القرآن اثر ابن عربی، الجامع لأحکام القرآن اثر قرطبی، از علمای اهل سنت و فقه القرآن اثر قطب الدین راوندی، کنز العرفان فی فقه القرآن اثر فاضل مقداد، زبده البیان فی تفسیر القرآن اثر مقدس اردبیلی و... از علمای شیعه، یاد کرد.

در واقع این آیات به طور عمده با روایات، قابل فهم و تفسیر هستند. بنابراین روایات فقهی فراوانی که در منابع شیعه و سنّی در تبیین تفاصیل و جزئیات احکام وارد شده اند، همه آنها به یک معنا، روایات تفسیری شمرده می شوند. به بیان دیگر: تبیین قرآن توسط سنت، تنها به روایات تفسیری مستقیم، محدود نمی شود؛ بلکه همه روایاتی که در جزئیات احکام وارد شده اند، به صورتِ غیر مستقیم، تفسیر آیات الاحکام به حساب می آیند؛ چنان که در روایت امام صادق (علیه السلام) می خوانیم:

إنّ رسول الله نزلت علیه الصلاه ولم یسمّ الله لهم ثلاثاً ولا أربعاً، حتّی کان رسول الله (صلی الله علیه و آله) هو الّذی فسّر ذلک لهم ونزلت علیه الزکاه ولم یسمّ لهم من کلّ أربعین درهماً حتّی کان رسول الله (صلی الله علیه و آله) هو الّذی فسّر ذلک لهم؛ بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) آیات نماز نازل شد، درحالی که خداوند در آن سه رکعت یا چهار رکعت بودن را بیان نکرد تا آنکه پیامبر (صلی الله علیه و آله) آنها را تفسیر کرد. همچنین آیات زکات نازل شد، ولی بیان نشد که از هر چهل، یک درهم را باید بپردازد تا آنکه پیامبر (صلی الله علیه و آله) آن را تفسیر کرد. (1)

تعبیر به «حتّی کان رسول الله هو الّذی فسّر ذلک لهم» نشان می دهد که بیان پیامبر (صلی الله علیه و آله) در تعیین رکعات نماز یا نصاب زکات، از باب تفسیر آیات قرآن شمرده می شود. براساس این نگرش، تمام روایات فقهی، به نوعی، تفسیر آیات الاحکام به شمار می آیند.