پژوهشی تطبیقی در روایات تفسیری فریقین صفحه 238

ص:241

جری و تطبیق

چنان که در مبحث گونه شناسی روایات تفسیری گذشت اصطلاح جری و تطبیق، از بیانات اهل بیت (علیهم السلام) اخذ شده است. علامه طباطبایی نخستین بار آن را با الهام از کلمات معصومان (علیهم السلام)، به عنوان یک اصطلاح به کار گرفته است.

علمای بزرگ شیعه پیش از علامه طباطبایی نیز به جایگاه جری و تطبیق در روایات تفسیری توجه داشته اند. علامه مجلسی دراین باره می نویسد:

قد عرفت أنّ الآیه إذا أنزلت فی قوم تجری فی أمثالهم إلی یوم القیامه؛ پیش تر دانستی هرگاه آیه ای درباره گروهی نازل شد، درباره همسانان آنان تا روز قیامت نیز جاری است. (1)

علامه طباطبایی دراین باره می نگارد:

واعلم أنّ الجری - وکثیراً ما نستعمله فی هذا الکتاب - اصطلاح مأخوذ من قول أئمّه أهل البیت؛ بدان اصطلاح جری که فراوان در این کتاب (المیزان) از آن یاد می شود، اصطلاحی است که از کلمات ائمه اطهار (علیهم السلام) گرفته شده است. (2)

به عنوان نمونه: در مورد آیه (الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ ) ، (3) در روایتی از امام باقر (علیه السلام) می خوانیم: «نزلت فی رسول الله وعلی وحمزه وجعفر، وجرت فی الحسین؛ این آیه درباره (هجرت) پیامبر (صلی الله علیه و آله)، علی (علیه السلام)، حمزه و جعفر نازل شده است، ولی در حق امام حسین (علیه السلام) جاری گردیده است». (4)

از تعبیر «جرت فی الحسین» در مقابل «نزلت فی رسول الله» به خوبی می توان دریافت که جری، ناظر به ابعاد ظاهری و تنزیلی آیات نیست، بلکه از باب توسعه مدلول های قرآنی و تجرید آیه از خصوصیات نزولی و تسرّی آن به موارد دیگر است.