ص:22
1- (1) - این بحث، به نحو اساسی، از کتاب: البیان فی تفسیر قرآن، تألیف آیه الله خوئی(ره) صفحۀ 448-438 و کتاب: القرآن الکریم و روایات المدستین، تألیف علامه سید مرتضی عسکری، جلد 2، صفحۀ 67-37 استفاده شده است.
2- (2) - تفسیر آلوسی: 1/ 39.
3- (3) - تفسیر شوکانی: 1/ 7.
زهری، احمد بن حنبل - در نقلی از او - ، اسحاق بن راهویه و ابو عبید قاسم بن سلام حکایت شده است (1). و این قول از ثوری و محمّد بن کعب به وسیلۀ بیهقی نقل شده است (2).
فخر رازی همین نظر را در تفسیرش اختیار نموده و آن را به قرّای مکّه و کوفه و بیشتر فقهای حجاز و ابن مبارک و ثوری نسبت داده است.
جلال الدین سیوطی هم این نظر را مختار خود قرار داده و ادّعا نموده است که:
«روایات - به تواتر معنوی - دلالت دارند بر این که بسم الله الرحمن الرحیم جزء آیات هر سورۀ قرآن می باشد». (3)
برخی از شافعی ها و حمزه گفته اند:
« بسم الله الرحمن الرحیم فقط در سوره ی حمد - و نه در سوره های دیگر - جزء آیات قرآن می باشد». و این قول همانند قول اوّل، به احمد بن حنبل نسبت داده است. (4)
مالک، ابو عمرو و یعقوب گفته اند: