ص:60
1- (1) - اتقان: 1/ 80؛ الدرّ المنثور: 1/ 7.
2- (2) - سنن بیهقی: 50/2؛ مصنف عبد الرزاق: 2/ 92.
3- (3) - مصنف عبد الرزاق: 2/ 91.
4- (4) - او می گفت: از سنّت نماز است که اوّل بسم الله الرحمن الرحیم و سپس حمد و سپس بسم الله الرحمن الرحیم سپس سوره ای بخوانند؛ (تذکره الحفاظ: 1/ 110؛ مصنف عبد الرزاق: 2/ 91).
مقصود شان از این که شیطان بسم الله الرحمن الرحیم را با نیرنگ دزدید، این است که مردم آن را در نماز ترک کردند.
از آنچه که گذشت، به قول ابن عبّاس می رسیم وهمان را نتیجه می گیریم که گفت:
«مسلمانان در حرم مکّه ومدینه از زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) تا خلافت معاویه بسم الله الرحمن الرحیم را با سوره ها می خواندند - همچنان که در مصحفها می نوشتند - ولی معاویه در زمان خلافتش در شام بسم الله الرحمن الرحیم را در نماز، با سوره نمی خواند، وقتی که به مدینه آمد ودر مسجد النبی(صلی الله علیه و آله) نماز جماعت خواند، بر اساس عادتش - که ترک بسم الله الرحمن الرحیم بود - بدون بسم الله الرحمن الرحیم خواند، مهاجرین و انصار به او اعتراض کردند که آیا دزدیدی ؟ یا فراموش کردی؟! لکن معاویه نماز بعدی را با بسم الله الرحمن الرحیم خواند، امّا از اخبار چنین استفاده می شود که او وقتی به شام برگشت، به همان عادت اوّلیه اش نماز می خواند و بسم الله الرحمن الرحیم قرائت نمی نمود و خلفای بنی امیّه بعد از او هم از او پیروی نمودند.
ابن زبیر در وصف کار معاویه و پیروانش می گوید:
«تکبّر آنان مانع از قرائت بسم الله الرحمن الرحیم می باشد».
وابن عمر در حالی که بر علیه آنان استدلال می نمود، گفت: