دو مکتب در اسلام جلد اول صفحه 139

عمر به مردم گفت : شما مومنانید و من امیر بر شما؛ این بود که او را امیر المومنین نامیدند. در صورتی که پیش از آن به او می گفتند: خلیفه خلیفه رسول الله . و از آن هنگام به بعد از آن نام بلند بالا صرفنظر کردند. (350)

دوم : خلیفه الله در روی زمین

در اصطلاح اسلامی خلیفه الله فی الارض (جانشین خدا در روی زمین )، به کسی گفته می شود خداوند او را از میان بشر برگزیده و وی را امام و پیشوای مردم قرار داده است . این اصطلاح به همین معنا در قرآن آمده است : و اذ قال ربک للملائکه انی جاعل فی الارض خلیفه . یعنی آنگاه

که خدای تو به فرشتگان فرمود: که من در زمین جانشینی قرار می دهم . (بقره / 30). برخی ، این آیه را چنین تفسیر کرده اند که خدای تبارک و عالی آدم (ع ) را خلیفه روی زمین قرار داده است . اما گروهی دیگر آن را چنین تفسیر کرده اند که خدای تبارک و تعالی نوع انسان را خلیفه خود در زمین قرار داده است . آیه ذیل موید تفسیر دسته اول است : یا داود انا جعلناک خلیفه فی الارض فاحکم بین الناس بالحق . یعنی ای داود، ما تو را جانشین خود در زمین قرار دادیم ، پس در میان مردم به حق داوری کن . (ص / 26). پس اگر معنای آن قرار دادن نوع انسان به جانشینی خدا باشد، تخصیص داود به جانشینی خدا در روز زمین دیگر معنایی نخواهد داشت . زیرا این مقام ویژه نوع انسان است که خداوند او را پیش از داود و به همراه او و پس از او جانشین خود در روی زمین قرار داده است . همچنین فاء سببیه (351) در فاحکم بین الناس دلالت دارد که بررسی امور و حق داوری داود در میان مردم به خاطر جانشینی خداوند است در روی زمین . یا به جهت این است که خداوند او را در روی زمین جانشین خود کرده و حق داوری بین مردم را به او داده است . پس واگذاری حق داوری به داود، فرع بر تعیین او به جانشین خداوند در روی زمین است . بنابراین اگر آیه ای را یافتیم که بر واگذاردن حق داوری

بین مردم به یکی از برگزیدگان خداوند دلالت دارد، خواهیم دانست که آن ولی و برگزیده ، جانشین خداوند در روی زمین است ؛ همچنان که آیه زیر بر این مطلب گواه است : انا انزلنا التوراه فیهاهدی و نور یحکم بها النبیون . یعنی ما تورات را، که در آن هدایت و نور است ، فرستادیم تا پیامبران با آن حکومت و داوری کنند. (مائده / 44).

همچنین خداوند خاتم پیامبرانش را مخاطب ساخته و به او فرموده است : انا انزلنا الیک الکتاب بالحق لتحکم بین الناس . یعنی ما این قرآن را بحق بر تو فرستادیم تا بین مردم حکمی کنی . (نساء/ 105).

و نیز خداوند می فرماید: و انا انزلنا الیک بالحق ...فاحکم بینهم بما انزل الله . یعنی ما این قرآن را بحق بر تو فرستادیم ...پس حکم کم بین ایشان به آنچه خدا فرستاده است . (مائده / 48).

در خبر داود پیغمبر (ع ) دیدیم که داشتن حکومت بر مردم فرع برخلیفه بودنش در روی زمین بود. همچنین در آیات سه گانه ای هم که گذشت دیدیم که داشتن حکومت انبیا، فرع بر انزال کتاب خدا بر آنان بوده است . از این مقایسه در می یابیم که خداوند حاملان کتابش را جانشینان خود در روی زمین قرار داده است ؛ خواه آنچه را که کتاب و مقررات دین به مردم می رسانند مستقیما به وسیله وحی از خدای تعالی دریافت کرده باشند (مانند آدم ، نوح ، موسی ، عیسی ، و محمد صلی الله علیه و آله )، خواه چون داود و سلیمان - که هر دو وصی

موسی (ع ) بر شریعت و حاملان کتاب تورات او به مردم بودند - از راه الهام از صاحب شریعت دریافت کرده باشند.

یادآوری می شود که خلیفه الله به این معنی در روایات ائمه اهل بیت (ع ) آمده است . (352)