دو مکتب در اسلام جلد اول صفحه 144

تا به امر او حرکت کند.... و برخی از دیوان را که برای او غواصی کنند و کارهای دیگر انجام دهند... (انبیاء / 81 - 82).

البته لزومی ندارد که خداوند همه معجزات را به همه پیشوایان عطا کند؛ همان طور که خداوند نگفته که به هود ولوط و شعیب ، معجزات موسی و عیسی و داود و سلیمان داده شده است . و نیز برخی از پیامبران را مردم نگذاشتند تا میانشان به عدل و داد حکومت کنند. مثلا برای حضرت موسی (ع ) و حضرت محمد(ص ) در ابتدای کاشان مجالی نبود تا در میان مردم حکومت نمایند؛ در صورتی که ایشان از همان آغاز تکلیفشان به امر تبلیغ ، سرآمد خلفای الهی بودند.

پس خلافت و امامت در تعیین برگزیده ای از برگزیدگان خدا برای تبلیغ کتاب و شریعت او ملازم یکدیگرند؛ در صورتی که این دو، هیچگونه ملازمتی با حکومت در میان مردم و آوردن معجزات ندارند. بنابراین خلیفه الله ، تنها مبلغ از جانب خداست .

اینها معنای خلیفه الله در کتاب خدا است . و معنای خلیفه الرسول را پیشتر در حدیث رسول خدا(ص ) دیدیم که فرمود: اللهم ارحم خلفائی (سه مرتبه ). و چون پرسیده شد که خلفای تو چه کسانی هستند؟ آن حضرت فرمود: الذین یاتون من بعدی یروون حدیثی و سنتی . یعنی آنها که بعد از من می آیند و حدیث و سنت مرا روایت می کنند.

پس خلیفه الله کسی است که خداوند او را برای تبلیغ شریعتش تعیین می کند.

و خلیفه الرسول کسی است که از پیش خودش به تبلیغ حدیث و سنت پیغمبر(ص ) قیام

نماید.

باری ، اصطلاح خلیفه الله و خلیفه الرسول در کتاب خدا و سنت پیغمبر، این چنین است و کاربرد آنها در میان مسلمانان به شرح زیر است .

خلیفه و خلیفه الله در اصطلاح مسلمانان

در گذشته ، در معنای لغوی خلیفه دیدیم که ابوبکر خلیفه رسول الله نامیده می شد و عمر خلیفه رسول الله که بعدها به امیرالمومنین خوانده شد. این نام تا اواخر حکومت خلفای عثمانی رایج بود و در عین حال ، حکام بزرگ اسلام را به شرح زیر می نامیدند.