دو مکتب در اسلام جلد اول صفحه 175

گذشته از این ، ما نمی دانیم به کدامیک از اصحاب باید اقتدا نمود! زیرا رفتار و گفتار برخی از آنان بشدت با بعضی دیگر مخالفت است . از این جهت است که دانشمندان در امر خلافت و کیفیت شکل گیری آن باهم اختلاف نظر دارند که آیا خلافت با بیعت یک نفر تحقق می یابد (که عباس ، عموی پیغمبر(ص ) به

علی (ع ) گفت : دستت را دراز کن تا با تو بیعت کنم ، تا اینکه مردم هم با تو بیعت نمایند.)، یا سخن عمر درست است که گفت : بیعت ابوبکر یک حرکت نسنجیده و شتابزده بود. و یا فتوای معاویه را باید بپذیریم که شمشیر بر روی علی (ع )، خلیفه مشروع و بر حق ، کشید؟

با توجه به آنچه در این زمینه گفته ایم ، ارزیابی بیشتری را در این مورد نیاز نمی بینیم . اما اینکه برخی از ایشان به سخن امیرالمومنین علی (ع ) در نهج البلاغه استدلال می کنند، مساله ای است که آن را در زیر مورد بحث قرار می دهیم .

بررسی استناد به نهج البلاغه در استدلال به شورا و بیعت وعمل صحابه

برخی از علمای مذهب خلفا، صحت عمل به شورا و بیعت و پیروی از عمل اصحاب را به روایتی استدلال می کنند که آن شریف رضی در بخش نامه های علی (ع ) در کتاب نهج البلاغه آورده است . نامه مزبور در نهج البلاغه ، که از نامه های آن حضرت است به معاویه ، چنین است :

کسانی که با ابوبکر و عمر و عثمان بیعت کرده بودند، بر همان قرار هم با من بیعت کرده اند. پس آن کس که در مدینه حاضر بوده ، حق انتخاب نداشته ، و غایب را هم حق عدم پذیرش نیست .

شورا و رایزنی در صلاحیت مهاجران و انصار است که چون به خلافت مردی متفق شدند و او را امام و پیشوا نامیدند، چنان انتخابی موجب خشنودی خداوند خواهد بود. بنابراین اگر کسی به

بهانه عیبجویی و بدعتگذاری سر از فرمانشان بتابد، او را به راه بازآرند. و اگر سرسختی کند و نپذیرد، به عنوان اینکه راهی بجز راه مومنان را در پیش گرفته است ، با وی بجنگند. و خداوند نیز او را به خیره سریش به خود واگذارد. (383)

اینان ادعا می کنند که چون امام در این نامه به بیعت و شورا و اجماع مهاجران و انصار استدلال کرده ، بنابراین وی صحت اقامه امامت را از این راهها قبول داشته است .

در پاسخ می گوییم که شریف رضی گاه تنها آن قسمت از خطبه و یا نامه امام را انتخاب می کرد که آن را در اعلا مرتبه فصاحت و بلاغت می یافت و بقیه آن را رها می نمود. وی در ثبت این نامه امام به معاویه نیز همین شیوه را به کار برده و تمام نامه را نیاورده است . اما نصر بن مزاحم تمام آن را در کتاب صفین خود نقل کرده است که ما آن را عینا در اینجا می آوریم .