دو مکتب در اسلام جلد اول صفحه 188

چاره اندیشی رسول خدا(ص )

را درباره جانشینی پس از خود، بخاری و مسلم در صحیح خود، و نسائی و ابن ماجه در سنن خویش ، و مالک در الموطا، و احمد بن حنبل در مسند خود، و دیگران در کتابهایشان آورده اند. ما در اینجا سخن بخاری را از صحیح او نقل می کنیم . او می نویسد:

عباده بن صامت گفت : ما با رسول خدا(ص ) بر این اساس بیعت کردیم که در تنگی و فراخی و غم و شادی ، مطیع و فرمانبردار حضرتش باشیم و بر سر فرمانروایی با اهلش به ستیزه برنخیزیم . (417)

عباده بن صامت در روز بیعت عقبه کبری (418) یکی از نقبای دوازده گانه و معتمدان انصار بود که رسول خدا(ص ) در آن روز از گروه هفتاد و چند نفری که با وی بیعت کردند خواست تا از میان خودشان دوازده نفر را که مورد اعتماد و اطمینانشان باشند، برگزینند و به حضرتش معرفی کنند تا هر کدام از آنها در مدینه مسؤ ولیت و سرپرستی گروه خود را بر عهده بگیرد.

رسول خدا(ص ) به عده ای که انتخاب شده بودند فرمود: مسؤ ولیت و سرپرستی گروهتان در تمامی امور با شخص شماست ، و شما همان وظیفه را دارید که حواریون برای عیسی بن مریم (ع ) داشتند...(419)

عباده بن صامت یکی از همین نقبای دوازده گانه بوده است که تصریح می کند که از جمله مواد بیعت ما در روز عقبه با پیغمبر این بود که بر سر فرمانروایی بعد از آن حضرت با اهلش به ستیزه برنخیزیم : ان لا ینازعوا الامر اهله .

مقصود رسول خدا(ص ) از کلمه

امر که در حدیث مزبور آمده و به هنگام گرفتن بیعت از هفتاد و دو مرد و دو زن انصار در بیعت عقبه کبری روی آن تاکید شده که با اهلش به ستیزه برنخیزند، همان فرمانروایی و حکومتی است که در سقیفه بنی ساعده (420) برای به دست گرفتن آن به منازعه برخاستند؛ در صورتی که خداوند از شایستگان و کسانی که اهلیت چنان حکومتی را دارا هستند، چنین یاد کرده است :

اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم . (421) یعنی فرمانبردار خدا و پیامبر و فرمانروایانتان باشید.

اگر چه رسول خدا(ص ) فرمانروا و ولی امر بعد از خودش را در اینجا معرفی نکرده است ، و حکمت نیز چنین اقتضا داشت که ولی امر بعد از خود را، که کسی غیر از طایفه انصار بود در آن موقعیت معرفی نکند(زیرا چه بسا روحیه برخی از آنها که در آن شرایط دست بیعت به دست رسول خدا می زدند آمادگی پذیرش چنان موضوعی را نداشت )، اما با این حال رسول خدا(ص ) از آنها پیمان گرفت که بعدها وقتی که حضرتش ولی امر آنان را تعیین فرمود، به مخالفت و ستیزه با او برنخیزند.