امر به معروف و نهی از منکر در آینه اجتهاد صفحه 115

از این روایت استفاده می شود که مرحله سوم امر به معروف و نهی از منکر، که اقدام عملی است، وظیفه یک نفر نیست؛ زیرا در همان آغاز به شکست می انجامد. به نظر می رسد که سخن گفتن درباره اصل مدعا و ادله آن، همین اندازه کافی است و اما درباره چگونگی آن، پس از این بحث خواهد شد.

لزوم ترتیب

از جمله مطالب شایسته برای بررسی، در مبحث ترتیب، این است که آیا رعایت ترتیب میان این سه مرحله، لازم و واجب است یا می تواند از همان آغاز به سراغ مرحله دوم و یا سوم رفت؟ در این باره، دو نظر وجود دارد:

الف) قول مشهور، شیخ طوسی(1)

و محقق حلی.(2) بنابراین قول، نه تنها در همه مراحل سه گانه، رعایت ترتیب لازم است، بلکه اگر در هر مرحله ای مراتبی متصور باشد، رعایت آن ها لازم است؛ مانند این که در مرتبه دوم، نخست موعظه و استدلال کند، اگر مؤثر نبود، آن گاه امر و نهی کند و یا در مرحله سوم، ابتدا از زدن آغاز کند و اگر تأثیری نداشت، جرح و پس از آن، اقدام به حبس و قتل کند.

ب) در مقابل قول مشهور، بعضی قائل به تفصیل شده اند؛ بدین صورت که در مرحله اول و دوم، رعایت ترتیب را لازم ندانسته اند؛ ولی میان مرحله اول و دوم با مرحله سوم، ترتیب را لازم دانسته اند.(3)

به نظر می رسد که نظر مشهور، موافق با واقع باشد؛ زیرا:

اولاً، بسیاری از روایات بر این دلالت دارندکه تا هنگامی که مرحله اول ممکن باشد، نوبت به مرحله دوم و سوم نمی رسد؛ از جمله، روایاتی که در مبحث مراحل امر به معروف و نهی از منکر گذشت. روایات دیگری نیز به این مضمون وارد شده است که نیازی به نقل آن ها نیست.(4)

دلالت این روایات بر مدعا واضح است. از نظر سند هم، گرچه برخی از آن ها نبوی که مرسله یا منقطع السند هستند، اما اولاً، در میان آن ها غیر نبوی نیز وجود دارد و ثانیا، فقها

1- الاقتصاد، ص150؛ النهایه، ص299-300.
2- مجمع الفائده و البرهان، ج7، ص529.
3- فقه الصادق، ج13، ص279.
4- از جمله، غررالحکم، ح4152؛ کنزالعمال، ح5556و5532؛ بحارالانوار، ج100، ص82، ح43.