امر به معروف و نهی از منکر در آینه اجتهاد صفحه 216

پاسخ های متعددی می توان به این اشکال داد:

1. بر فرض این که بپذیریم که حکم عقلی، تخصیص پذیر نیست و همان گونه که بر انسان ها واجب است، بر خداوند نیز واجب است؛ اما لازمه این مطلب، اجبار یا اخلال به واجب نیست؛ زیرا ممکن است بگوییم که امر به

معروف و نهی از منکری که بر خداوند واجب است، با اختیار و اراده انسان ها منافاتی ندارد؛ چون اراده خداوند بر این قرار گرفته است که لطفش با آزادی و اختیارات انسان ها در تضاد نباشد.

همان گونه که قاعده لطف، اقتضا می کند که خداوند برای هدایت انسان ها و جلوگیری از ضلالت و انحراف آنان ارسال رسل و انزال کتب کند، با این حال، این ارسال رسل و انزال کتب، که برخاسته از قاعده لطف است، سبب سلب آزادی و اختیار انسان ها در هدایت نشده است، هم چنین امر به معروف و نهی از منکر برخاسته از قاعده لطف، منافاتی با آزادی و اراده انسان ها ندارد. فاضل مقداد در این باره می نویسد:

امر به معروف و نهی از منکر، به این معنا نیست که سبب الجاء شود.(1)

2. لازمه وجوب عقلی امر به معروف و نهی از منکر، اشتراک بندگان و خداوند در این تکلیف نیست؛ زیرا براساس قاعده لطف، خداوند احکام را تشریع و به بندگان ابلاغ می کند و پس از آن، وظیفه انسان ها پیروی از آن دستورها است. از جمله این دستورها امر به معروف و نهی از منکر است که با تحقق شرایط آن، در موارد خاص، باید آن را عملی سازند. بنابراین، خداوند غیر از تشریع این فریضه، وظیفه اجرای آن را ندارد و گرنه، در بسیاری از احکام و تکالیفی که از سوی خداوند، در قلمرو وظایف انسان ها تشریع شده است، باید گفت که انجام دادن آن ها نیز بر خداوند واجب است و در پی آن، همان اشکال اجبار و اخلال به واجب وارد خواهد شد. محقق یزدی در این باره می نویسد:

عقلی بودن یک تکلیف، سبب اشتراک آن میان انسان و خدا نیست.(2)

فقها و از جمله، محقق نراقی، اشکال های دیگری را نیز بر استدلال به قاعده لطف، وارد کرده اند.(3)

3. برخی از منکرات، در نظر شارع، به اندازه ای ناپسند است که به هیچ وجه راضی به

1- التنقیح، ج1، ص592.
2- حاشیه مکاسب، ج1، ص14.
3- ملااحمد نراقی، عوائد الایام، ص705.