دو مکتب در اسلام جلد دوم صفحه 146

فدک پس از عمر بن عبدالعزیز

بعد از عمر بن عبدالعزیز، دیگر سخنی از خمس به میان نیامد؛ اما درباره فدک ، یاقوت حموی و این ابی الحدید می نویسند: هنگامی که یزید بن عاتکه (583) به خلافت رسید، فدک را از فرزندان فاطمه (ع ) بازپس گرفت و چون گذشته در اختیار فرزندان مروان درآمد. ایشان نیز همچنان آن را دست به دست می گردانیدند تا آنگاه که عمر خلافت ایشان به سر آمد.

فدک در خلافت عباسیان

و چون ابوالعباس سفاح (584) به حکومت رسید، فدک را به عبدالله بن الحسن ، نواده حسن به علی ، بازگردانید، ولی ابوجعفر منصور به سبب قیامهای نوادگان امام حسن (ع ) آن را بازپس گرفت ! سپس فرزندش مهدی عباسی آن را به فرزندان فاطمه پس داد. اما فرزندان او، موسی و هارون ، آن را بازپس گرفته همچنان در اختیار خود داشتند، تا اینکه ماءمون به خلافت نشست و آن را بار دیگر به اولاد فاطمه (ع ) بازگردانید.

ابوبکر گفت : محمد بن زکریا از مهدی بن سابق برایم حدیث کرد که : ماءمون برای دادرسی نسبت به اموال به ستم گرفته شده نشست و نخستین نامه ای که به دستش

داده شد، آن را بگشود و بخواند و سخت بگریست . آنگاه به کسی که بالای سرش ایستاده بود گفت بانگ برآور که وکیل فاطمه کجاست ؟ پیرمردی برخاست با جبه ای در بر و عمامه ای بر سر و پای افزاری چاک دار درپای . او پیش آمد و درباره فدک با ماءمون به گفتگو پرداخت . ماءمون برایش دلیل و برهان می آورد، و او نیز مدرک و حجت ارائه می داد، تا سرانجام ماءمون فرمان داد فدک را به نام فرزندان فاطمه ثبت کنند. و چون سند و ثبت آماده شد و آن را برای ماءمون خواندند و او هم آن را تاءیید و امضا کرد، دعبل خزاعی شاعر از جای برخاست و ابیاتی سرود که با این بیت آغاز می شود:

اصبح وجه الزمان قد ضحکا

برد ماءمون هاشم فدکا (585)

مفصل این فرمان در کتاب فتوح البلدان بلاذری به این شرح آمده است :

در سال دویست و ده ، امیرالمؤ منین ماءمون عبدالله بن هارون الرشید فرمان داد تا فدک را به فرزندان فاطمه بازگردانند و طی حکمی به قثم بن جعفر کارگزار خود در مدینه چنین نوشت :