دو مکتب در اسلام جلد دوم صفحه 150

برای درک مراد و مقصود اجتهاد خلفا در مساءله خمس ، و برای پی بردن به حق دختر پیغمبر(ص ) از پس این همه پرده ها که در خلال قرنها بر آن کشیده شده ، ناگزیر شدیم نخست به بررسی اصطلاحات اسلامی زکات ، فی ء، صفی ، انفال ، غنیمت و خمس بپردازیم . در این بررسی دیدیم که :

الف . زکات در شرع اسلامی ، به معنای عام ، حق خداوند در مال است .

ب . صدقه نامی است برای آنچه جدا کردنش از نقدین و غلات و انعام

، هنگامی که هر کدام آنها به حد نصاب رسیده باشد، واجب می شود، و یا آنچه پرداختنش در عید فطر واجب است . و دلیل ما این است که لفظ خمس و صدقه و صفی در نامه های رسول خدا(ص ) برای بیان انواع زکات آمده است . پس صدقه خود گونه ای از اصناف زکات است و نه مرادف با آن . گذشته از آن ، می گوییم که چگونه زکات به معنای صدقه می تواند باشد، و حال آنکه از آن در آیات مکیه قرآن و پیش از تشریع صدقه در مدینه یاد شده است (591)؟

در پرتو آنچه گفتیم ، حدیث شریف نبوی اذا اءدیت زکاه مالک ، فقد قضیت حق الله فی المال چنین معنا می شود که هر گاه آنچه را که پرداختنش در مالت بر تو واجب شده است پرداخت کردی ، در آن صورت حق خداوند را ادا کرده ای . اما پرداخت مال به صورت مستحب ، نفل است و نه فرض و واجب . و حدیث شریف من استفاد مالا فلا زکاه حتی یحول الحول نیز چنین تفسیر می شود که خداوند را در مال کسی حقی نیست ، مگر پس از گذشتن یک سال ؛ همین طور در نظایر آن دو.

صدقه هم در آنچه اکنون گفتیم ، و نیز آنچه را آدمی به قصد قربت و به صورت مستحب و یا واجب از مال خودش می پردازد مشترک است ؛ و فرق بین این دو در این است که حق واجب در نقدین و غلات و انعام را، هر گاه حاکم شرع با اعمال قدرت

دریافت کند، زکات و صدقه واجب نامیده می شود، و آنچه را که آدمی تنها به قصد قربت می پردازد صدقه واجب نیست .

ج . فی ء به چیزی گفته می شود که بدون جنگ از مال کفار به دست آمده باشد. و بر این مطلب اجماع کرده اند که اموال بنی نضیر فی ء بوده و پیامبر خدا(ص ) همچون مالکی که در ملکش تصرف می کند، در آن دخل و تصرف می کرده است .

د. انفال جمع نفل است ؛ به معنای بخشش و عطا و نیز زیادی و اضافه بر حد و اندازه . و انفله یعنی زیادتر به او داد.

انفال در قرآن کریم درباره جنگ بدر به کار رفته است ؛ و آن هنگامی بود که خداوند سلب مالکیت رزمندگان را از آنچه در آن روز از اموال مشرکان به دست آورده بودند اعلام داشته است . همین لفظ در احادیث ائمه اهل بیت (ع ) آمده ، و منظور از آن تمامی چیزهایی است که از سرزمین دشمن و بدون جنگ به دست آمده باشد و یا سرزمینی را که ساکنانش بدون جنگ از آنجا کوچ کرده باشند، و نیز املاک و زمینهای واگذاری پادشاهان و قلعه ها و دژها و زمینهای موات و امثال آنها.