دو مکتب در اسلام جلد دوم صفحه 182

دومین موردی که وی را بر آن داشته تا جمع بین حج و عمره را ممنوع اعلام کند، مطلبی است که در یکی از دو فرمان خود به آن تصریح کرده و گفته است ساکنان خانه خدا را نه زراعتی است و نه گله و دامی ؛ بلکه تنها دلخوشیشان بسته به درآمدی است که در مواقع حج و عمره به دستشان می رسد.

پس خلیفه از آن رو بین حج و عمره را فاصله می اندازد و مقرر می دارد که عمره را در غیر ماههای حج برگزار کند، تا مسلمانان دو بار به مکه بیایند: یکی بار برای حج ، و بار دیگر به خاطر عمره . تا از آن راه سودی هم به ساکنان قریشی حرم رسیده باشد. و به طوری که در سنن

بیهقی آمده است ، در پاسخی که عمر به امیرالمؤ منین علی بن ابی طالب (ع ) داده ، همین هدف به چشم می خورد. بیهقی می نویسد که علی بن ابی طالب به عمر رض گفت : تو انجام عمره تمتع را ممنوع کرده ای ؟! عمر جواب داد: نه . اما منظورم این است که خانه خدا بیشتر زیارت شود.

اما فرمود: هر کس که حج افراد به جا آورد خوب است ؛ اما آن کس که عمره تمتع را انجام دهد، کتاب خدا و سنت پیامبرش را پیروی کرده است (682).

آنچه گذشت ، با همه کاستی که در مصادر بحث خود داشتیم ، تمامی آن چیزی است که از اخبار نهی عمر رض از انجام عمره تمتع به دست ما رسیده است و از رهگذر، همین اندک که آورده ایم ، پرتوهایی از اجتهاد عمر در این حکم و انگیزه او در این تاءویل به چشم می خورد. و نیز از مجموع آنچه گفتیم ، چنین برمی آید که ممنوعیت عمر از انجام عمره تمتع با شدت و خشونت همراه بوده و مردم را به خاطر آن زیر ضربات تازیانه می گرفته است (683).

ابن کثیر در این مورد می نویسد:

صحابه - رضی الله عنهم - از عمر سخت می ترسیدند و جراءت مخالفت با او را نداشتند (684). و ما ندیدیم که در دوران حکومتش کسی با او به معارضه برخیزید و یا سخنی به مخالفت با او بر زبان آورد (685) و لبی بجنباند؛ مگر علی که درباره منع او از عمره به خلیفه گفت : هر کس که عمره تمتع به

جای آورد به کتاب خدا و سنت پیامبرش عمل کرده است (686).

از آن تاریخ به بعد، به جا آوردن حج تنها سنت عمر شد، و خلفای قرشی قدم به جای پای او نهاده ، سنت وی را پذیرا شدند؛ همچنان که این مطلب را در سیره عثمان مورد مطالعه قرار خواهیم داد.

عمره تمتع در روزگار خلافت عثمان