دو مکتب در اسلام جلد دوم صفحه 215

و موطن خود دو نوبت قصد مکه کنند. آن کس که در همه عمرش فقط یک بار امکان عزیمت به مکه به قصد حج برایش فراهم می شد، چه باید بکند؟ و چگونه چنین آدمی می توانست به موجب سنت عمر رفتار نماید؟ و از قدیم گفته اند که اذا اردت ان لا تطاع ، فاطلب ما لا یستطاع . یعنی اگر می خواهی که فرمانت نبرند، چیزی بخواه که در توانشان نباشد. از این رو بود که مسلمانان ناگزیر شدند تا از سنت عمر در انجام حج تنهای بدون عمره به خاطر اینکه توان آن را نداشتند چشم پوشی کنند. برخی که توانایی و قدرت داشتند، آن را به کار برده از تمتع بین حج و عمره صرف نظر کردند، و گروهی نیز، چون پیروان مکتب احمد بن - حنبل ، به یکباره سنت عمر را ترک گفتند.

قابل توجه اینکه مسلمانان با همه این احوال در طی ادوار و قرون ، از هیچ کوششی در توجیه کار خلفا و تبرئه آنان از آوردن حدیث از زبان پیامبر خدا (ص ) و خانواده و اصحاب آن حضرت ، در تایید رای و نظریه خلفا و تصویب کار ایشان فرو گذار نکردند و تا آنجا که توانستند بگویند، گفتند؛ همانند این سخن ایشان که : خلفا مردم را به خاطر تشویق و ترغیبشان به انجام حج افراد، که آن را بهتر از اقسام دیگر حج تشخیص داده بودند، به زیر ضربات تازیانه گرفتند و سر تراشیدند! و تا آنجا در این جانبداری پیش رفتند که کارهای خلفا را اجتهاد نامیدند و اعلام داشتند که این

موضوع ، مساءله ای است اجتهادی و خلیفه در این مورد اجتهاد کرده است ! و سرانجام این خوش خدمتی این شد که : خدا چنین گفته ، و پیامبرش چنین فرموده ، و خلیفه عمر چنان اجتهاد کرده است ! و از اجتهاد او حکمی از احکام شرعی اسلامی را نتیجه گرفتند!

نمونه ای و عبرتی

با تمام ممانعتها و بهانه گیریها، سرانجام در حدود هفتاد و یا صد هزار نفر و بیشتر از مسلمانانی که در رکاب پیامبر خدا (ص ) در حجه الوداع حضور داشتند، عمره تمتع به جای آوردند. به دیگر سخن ، از آن سال به بعد این سنت نبوی را این تعداد اشخاص ، که آن را خود شاهد و ناظر و عامل به ارکان آن بودند، از پیامبر خدا (ص ) روایت کرده اند. اما با همه این احوال خلیفه صحابی قرشی ، عمر بن خطاب ، توانست که مسلمانان را از انجام آن مانع شده ، متخلفین از دستورش را شدیدا تنبیه نماید!

و همان طور که دیدیم ، مسلمانان ، از صحابه گرفته تا تابعین ، در مقام تایید فرمان خلیفه روایتها از پیامبر خدا (ص ) آوردند که حضرتش عمره تمتع را نهی کرده است . و دیگر روایاتی که شاهد آن بودیم !

و این داستان ، خود نمونه است از دیگر موارد اجتهاد ایشان در برابر نص صریح کتاب خدا و سنت پیامبر (ص )، و اطاعت و فرمانبرداری بی چون و چرای مسلمانان از ایشان ، از صحابی گرفته تا تابعی و دیگران .

و این ، عبرتی است برای ما که از خلال آن در

می یابیم که در مخالفتشان با شخص پیامبر خدا (ص ) در صدور فرمان صریحش در حق علی (ع ) در امر فرمانروایی در روز غدیر و در همان سفر حجه الوداع و دیگر احادیث نظیر آن ، جای تعجب و شگفتی وجود ندارد. چه ، مسلم است که انگیزه ایشان در عمل به اجتهادشان در مساله حکومت و فرمانروایی ، بسی قویتر از انگیزه آنها درتغییر سنت عمره تمتع بوده است . فاعتبروا بها یا اولی الاءلباب .

ب . ازدواج موقت (متعه النساء)