دو مکتب در اسلام جلد دوم صفحه 258

دوالیبی در تعریف اجتهاد می گوید: اجتهاد، رای و عقیده ای است انفرادی و غیر اجماعی که اگر مورد پذیرش و اتفاق همگان قرار گرفت اجماع خواهد بود. و با این تعریف ، اجتهاد در جایگاهی بعد از اجماع ، قرار میگیرد.(934)

اجتهاد را به سه قسم تقسیم کرده اند؛ از این قرار:

1. توضیح و تفسیر نصوص قرآن و سنت (935).

2. قیاس موارد مشابه در کتاب و سنت .

3. رای ، که بر نصی ویژه متکی نباشد، بلکه بر روح شریعت ، که در همه نصوص موجود است ، استوار خواهد بود. چه ، هدف اصلی شرع ، مصلحت است و هر کجا که مصلحت باشد، حکم خدا هم همانجا می باشد، و بیقین هر چه را که مسلمانان خوب تشخیص دادند، خداوند هم آن را خوب می داند!

و نیز گفته است :

شاید جالبترین و واضحترین مسائل اجتهادی و رویدادهای که در زمان صحابه و بعد از وفات پیامبر خدا (ص ) رخ داده است ، قضیه تقسیم زمینهایی

است که رزمندگان اسلام با قهر و غلبه در فتح عراق و شام و مصر به دست آورده بودند. نص صریح قرآن بدون هیچگونه چشمپوشی و ملاحظه ای حاکی از آن است که خمس غنایم به بیت المال تعلق می گیرد تا در مواردی که این آیه کریمه تعیین فرموده ، به مصرف برسد: واعلموا انما غنمتم من شی ء فان لله خمسه و للرسول ولذی القربی و... اما چهار پنجم بقیه بنا به نص قرآن و روش پیامبر - علیه الصلاه والسلام - در جنگ خیبر و تقسیم غنایم در میان فاتحان آن جنگ ، در میان رزمندگان پیروز، که غنایم را فرا چنگ خود آورده اند، تقسیم می شود. این بود که جنگ آوران فاتح به منظور اجرای دستور قرآن و سنت به نزد عمر بن خطاب آمدند و خواستار آن شدند تا او خمس خداوند و دیگر کسانی را که در آیه مشخص گردیده بر گرفته ، بقیه را بین ایشان تقسیم کند. عمر در پاسخ خواسته ایشان گفت :

- حال مسلمانان آینده چگونه خواهد بود که ببینند زمین با تمام کشاورزانی که بر روی آن کار می کرده اند تقسیم شده و آیندگان از گذشتگان خود آن را به ارث برده ، درآمدهای آن را ویژه خود گردانیده اند؟ نه ، من با چنین کاری موافق نیستم . عبدالرحمان عوف پرسید:

- پس چه باید کرد؟ زمین و کشاورزانش لطف خدا و بخشش او به اینان است . عمر گفت :