دو مکتب در اسلام جلد دوم صفحه 267

و در معرفی فقهاء از اصحاب حضرت امام صادق (ع ) به غیر از این شش نفر که نام بردیم ، می نویسد: سران و بزرگان علم این مکتب ، بر تاءیید

آنچه این شش تن از اصحاب امام صادق (ع ) صحه گذاشته و تصدیق آنچه را بیان داشته اند متفق القول بوده و به مقام فقاهت آنان معترفند. و آنها به ترتیب عبارتند از: جمیل بن دراج ، عبدالله بن مسکان ، عبدالله بن بکیر، حماد بن عیسی ، حماد بن عثمان و ابان بن عثمان . سپس اضافه می کند که ابواسحاق فقیه ، یعنی ثعلبه بن میمون ، مدعی شده که فقیه ترین اینان جمیل بن دراج بوده ، و همه آنها از جوانان اصحاب امام صادق (ع ) می باشند (974).

کشی در دنباله بحث خود، در معرفی شش تن دیگر از اصحاب امام موسی - بن جعفر و امام رضا - علیهماالسلام - می نویسد:

همه اصحاب در تایید آنچه مورد تصدیق اینان باشد متفق ، و به علو مراتب علمی و فقاهت ایشان معترف می باشند (975).

شیخ صدوق (م 381 ق ) نخستین کتاب جامع و بزرگی را که شامل همه موارد فقهی در مکتب اهل بیت است و بر حدیث تکیه دارد، تاءلیف کرد و و آن را فقیه من لا یحضره الفقیه نامید. و شیخ مفید، که از شاگردان این فقیه بزرگوار می باشد و در سال 413 هجری درگذشته است ، کتاب اصول الفقه را تالیف نمود. و این مطلب بر کسی پوشیده نیست که فقهای مکتب اهل بیت ، فقه را اجتهاد نمی نامند. شیخ طوسی در آغاز کتاب المبسوط خود می نویسد:من از مخالفانمان مرتب می شنوم ...که می گویند...آنان که قیاس و اجتهاد را قبول نداشته باشند، راه به بیشتر مسائل فقهی نخواهند برد...

آنگاه بتدریج اصطلاح

اجتهاد و مجتهد به کتابهای اصول فقه مکتب اهل بیت و اجازه هایی که اساتید به شاگردان خود در نقل حدیث می دادند کشیده شد.

این اجازه نامه ها در ابتدای امر به منزله موافقت استاد و اجازه او برای روایت حدیث از معصومین - علیهم السلام - به شاگردش (976) به حساب می آمد که بعدها دستخوش دگرگونی شد و به صورت اجازه روایت از کتابهای حدیثی درآمد که شاگرد نزد استادش آن کتاب را خوانده و یا از او شنیده بود (977).

در آخر، این اجازه نامه ها، شامل اجازه روایت از کتابهای حدیث و غیر حدیثی شد که شاگرد در محضر استادش خوانده است . این بود که همان اجازه نامه ها جنبه گواهینامه های علمی به خود گرفت که به فارغ التحصیلها داده می شود.

اما در قرن هشتم هجری می بینیم که در برخی از اجازه نامه ها، علما به مجتهدین توصیف شده اند! از آن جمله پسر علامه حلی است که پدرش را، در اجازه نامه ای که در سال 741 هجری به نام شیخ محسن به مظاهر صادر کرده است ، چنین تعریف می کند: والدی شیخ الاسلام امام المجتهدین ...