دو مکتب در اسلام جلد دوم صفحه 322

و موارد بسیار دیگر که پیغمبر خدا (ص ) فرموده و سنت نهاده ، اما خلفا اجتهاد کردند و بر خلاف آن سنت نهادند، و اجتهاد ایشان در پاره ای از آنها حکم اسلامی به حساب آمد و مسلمانان پیرو مکتب ایشان نیز از آنها پیروی کردند. و آنچه را که ما در اینجا آوردیم ، همگی به عنوان نمونه بوده است ، نه اینکه فقط اینهاست و بس . چه ، خلفا را اجتهادات دیگری نیز بوده که مورخان آنها را اولیات نامیده اند. در مثل ، سیوطی در ذکر اولیات عمر در تاریخش می نویسد:

عمر نخستین کسی است که خواندن نماز

نافله را به جماعت در ماه رمضان سنت نهاد و نماز تراویح (1288) نامیده شد! و نیز او نخستین کسی است که ازدواج موقت و عمره تمتع را حرام کرد. و نخستین کسی است که مردم را به ادای چهار تکبیر بر جنازه مردگان واداشت (1289). و نیز نخستین کسی است که در تقسیم سهم الارث عول و تعصیب را ملحوظ داشت (1290).

و در اولیات عثمان می نویسد:

عثمان نخستین کسی است که دست به بخشش ملک و املاک زده است ؛ کما اینکه فدک را به تیول مروان داد و مراتع عمومی را انحصاری کرد، همچنان که ربذه را در انحصار خود گرفت .

و در اولیات معاویه می نویسد:

معاویه نخستین کسی است که نشسته خطبه خواند. و اذان را در نماز عید بدعت نهاد. و نخستین کسی است که از تعداد تکبیرها بکاست . و نخستین کسی است که در مسجد برای خود شاه نشین ساخت . و نخستین کسی است که در زمان حیاتش برای فرزندش یزید به خلافت بعد از خود بیعت گرفت .

عمر در مساءله طلاق اجتهاد کرد و مقرر داشت تا بر خلاف سنت پیغمبر با به کار بردن لفظ سه طلاق در یک مجلس ، زن از مرد سه طلاقه شود (1291)! و اجتهاد کرد و مقرر داشت به جای گفتن حی علی خیر العمل در اذان صبح ، الصلاه خیر من النوم بگویند (1292)! و نیز اجتهاد کرد و از گریستن مصیبت دیدگان بر میتشان جلوگیری کرد و با وجود آنکه رسول خدا او را این کار منع کرده بود، آنان را به باد کتک و تازیانه گرفت !

در صورتی که خود پیغمبر بر مرده گریست (1293) و از مسلمانان نیز خواست تا بر حمزه گریه کنند (1294). و نیز عمر از به جا آوردن دو رکعت نماز مستحبی بعد از نماز عصر جلوگیری کرد، در حالی که پیامبر خدا (ص ) هرگز آن را ترک نکرده بود (1295).

یا اینکه عثمان نماز چهار رکعتی را، که باید در سفر دو رکعت به جا آورده شود، چهار رکعت خوانده است (1296).