دو مکتب در اسلام جلد دوم صفحه 42

تاءویل در لغت و شرع

ابوالعباس احمد بن یحیی ، معروف به ثعلب (م 291 ق ) گفته است : التاءویل والمعنی و التفسیر، بمعنی . یعنی هر سه واژه تاءویل و معنی و تفسیر دارای یک معنی و مفهوم می باشند (155).

جوهری (م 396 ق ) نیز گفته است : التاءویل ، تفسیر ما یؤ ول الیه الشی ء.یعنی تاءویل ، تفسیر آن چیزی است که معنی به آن بر می گردد (156).

راغب اصفهانی (م 502 ق ) هم گفته است : التاءویل من الاءول ، اءی الرجوع الی الاءصل . یعنی تاءویل از اءول و به معنای بازگشت به اصل و ریشه است ، موئل محل بازگشت را گویند. و معنای تاءویل در لغت ، باز گردانیدن شیی ء است به مراد و مقصود اصلی آن . و در قرآن کریم در موارد زیر نیز به همین معنا آمده است :

و ما یعلم تاءویله الا الله والراسخون فی العلم (157). و نیز: هل ینظرون الا تاءویله ، یوم یاءتی تاءویله (158). یعنی : هدف و مقصود آن را جز خدا و راسخان در علم نمی دانند، و نیز: آیا جز تاویل یعنی بیان مقصود آن را می جویند؟ (159).

لفظ تاءویل در قرآن و سنت ، به معنای تعبیر خواب نیز آمده است مانند: نبئنا بتاءویله . و یا تعبیری که

رسول خدا (ص ) از خواب خود در جنگ احد فرمود: فاءولت اءن الدرع المدینه (160). یعنی آن زره که در خواب دیدم به شهر مدینه تعبیر کردم .

این معنای تاءویل در لغت ، و نمونه هایی از کاربرد آن بود؛ صحابه و تابعین همین لفظ را به رعایت گرفته ، تغییر احکام را از آن اراده کرده اند. و از همین جا لفظ تاءویل در عرف مکتب خلفا معنایی تازه به خود گرفت .

ابن اثیر می گوید: التاءویل من آل الشی ء یؤ ول کذا...، یعنی تاءویل انتقال ظاهر لفظ است از وضع اصلی آن به معنائی که دلیل می خواهد، به طوری که اگر آن دلیل نباشد، معنای لفظ رها نمی شود(161).

به این ترتیب مفهوم و مدلول لفظ را تغییر دادند و همین تغییر، در کتابهای حدیث انتشاری تمام یافت ؛ تا جایی که بخاری در صحیح خود در کتاب ادب ، بابی را زیر عنوان باب من اءکفر اءخاه من غیر تاءویل فهو کما قال و نیز باب من لم یر اکفار من قال ذلک متاءولا و جاهلا به آن اختصاص داده است (162).