دو مکتب در اسلام جلد دوم صفحه 46

قوشجی در پاسخ به این اعتراض که عثمان عبیدالله بن عمر را که مرتکب قتل شده بود آزاد کرد، می گوید: عثمان اجتهاد کرد و دید که داوری در صدور حکم این قتل بر عهده او نمی باشد. زیرا که این حرکت پیش از آن اتفاق افتاده بود که وی به خلافت برسد (173)! ابن تیمیه نیز در همین مورد می گوید: این موضوع یک مساءله اجتهادی بوده است (174).

ابن ابی الحدید پاسخ ایشان را در انتقاد از عثمان در مورد باز گردانیدن حکم که به دستور شخص پیامبر(ص ) از مدینه اخراج شده بود چنین آورده است که آنها می گویند: اگر پیغمبر خدا(ص ) هم اجازه بازگردانیدن حکم به مدینه را نداده باشد ولی عثمان از اجتهادش چنین نتیجه گرفته باشد، باز هم مجاز به بازگردانیدن او بوده است ؛ زیرا موقعیت زمانه فرق می کند (175)!

ابن تیمیه نیز می گوید: این موضوعی اجتهادی است !

و در انتقاد از رفتار عثمان با ابن مسعود می گوید: اگر هر یک از ایشان در رفتار و گفتارشان اجتهاد کرده باشند، خداوند بر کارهای نیک ایشان اجر و ثواب ، و بر کارهای زشتشان قلم و عفو و بخشایش خواهد کشید. سپس می گوید:

اگر امام از طریق اجتهاد عقوبتی براند، در پیشگاه خداوند اجر و حسنه خواهد یافت . آنها نیز در کارهایی که کرده اند مجتهد بوده ، گناهی را مرتکب نشده اند. بلکه برعکس به خاطر اجتهادشان ثواب هم برده اند؛ مانند شهادت ابوبکره علیه مغیره ، چه ، ابوبکره مردی وارسته و شایسته ، و از مسلمانان برجسته بود

و در گواهی خود بینا، و بر این باور بوده که بر گواهیش اجر و پاداشی نیکو خواهد یافت (176). و موردی هم وجود ندارد که رفتار عثمان را در تاءدیب ابن مسعود و عمار جدای از این موضوع بدانیم . و اگر آنها که به جان هم افتاده و یکدیگر را کشته اند، مجتهد بوده و گناهشان مورد عفو و بخشایش خداوند قرار خواهد گرفت ، ستیزه جویان نسبت به یکدیگر در این بخشودگی سزاوارتر خواهند بود (177).

و در پاسخ این انتقاد که او سومین اذان روز جمعه را زیاد کرده است ، می گوید: این مطلب نیز از مسائل اجتهادی است (178)!

ابن حجر هیتمی نیز در کتاب صواعق خود می نویسد: ابن مسعود از عثمان بسیار بد می گفت و از او خرده می گرفت و مصلحت او در برکنار کردنش بود(179). اگر چه هر مجتهدی در موردی که اجتهاد کرده بر او بحثی نیست ، اما این خرده گیران ملعون رانه ادراکی است و نه شعوری (180).

و در مورد توقیف حقوق ابن مسعود می گوید: توقیف حقوق ابن مسعود و راندنش را از دستگاه حکومتی وقتی فرمان داد که آن اخبار موجب تنبیه را درباره او دریافت کرده بود. بویژه اینکه هر دو آنها مجتهد بوده ، جای خرده گیری و ایراد بر هیچکدامشان در رفتاری که با یکدیگر داشته اند نمی باشد (181).

او در مورد انتقاد از عثمان ، که چرا در حجی که با مردم بجای آورده بود نماز را در منی تمام گزارده است ، می گوید: این یک مساءله اجتهادی است و ایراد بر آن ، از