دو مکتب در اسلام جلد دوم صفحه 83

با جستجوهای بسیاری که ما در مورد کاربرد این واژه در آن روزگار کرده ایم ، بیشتر آن را همراه با قرینه حال و مقال یافته ایم که از آن مراد و مفهوم شرعی به دست می آمده است . با توجه به اینکه به موارد بسیاری نیز برخورد کرده ایم که آن واژه بدون هیچ قرینه ای در معنای لغوی اش به کار رفته است .

7.خمس

خمس در لغت

خمس در لغت به معنای یک پنجم است . خمست القوم . یعنی خمس اموالشان را گرفتم .

اما برای درک معنا و مفهوم شرعی آن ، باید نخست به عرف عرب عصر جاهلیت مراجعت کنیم تا نظام اجتماعی ایشان را در این مورد بخصوص دریابیم . سپس به تشریع اسلامی بازگشته ، مساءله خمس و سرگذشت آن را در میان مسلمانان ، باخواست خدا و با شرح بیشتر، مورد مطالعه قرار دهیم . اینک بحث ما در این مورد:

اول : در عصر جاهلیت

در عصر جاهلیت ، فرمانروایان یک چهارم غنایم را از آن خود می کردند و گفته می شد: ربع القوم یربعهم ربعا، یعنی یک چهارم اموال ایشان را گرفت . و ربع الجیش ، یعنی ربع غنایم از سپاهیان گرفته شد.

به این یک چهارم که فرمانروا می گرفت المرباع می گفتند، و در حدیث آمده است که : رسول خدا(ص ) به عدی بن حاتم ، پیش از آنکه مسلمان شود، فرمود: انک لتاءکل المرباع ، و هو لا یحل فی دینک (330). یعنی تو مرباع می گیری ، در صورتی که در آیینت چنین مالی حلال نیست . شاعر گفته است :

لک المرباع منها والصفایا

و حکمک والنشیطه والفضول