دو مکتب در اسلام جلد سوم صفحه 265

دومین گفتار : نتیجه شهادت حضرت سیدالشهداء (ع )

بخش اول : کوشش ائمه (ع ) در نشر سنت پیغمبر (ص )

نتیجه تمام آنچه گذشت

نتیجه تمام آنچه گذشت این شد که دلهای به خواب غفلت فرو رفته برخی از افراد امت بیدار شد و لاجرم تنفری شدید از اوضاع و احوال خلافت در روح آنان جایگزین گردید و محبت خاندان پیغمبر (ص ) در میان قشار مختلف مسلمانان ، که ارتباطی با دستگاه خلافت نداشتند و طرفی در امر حکومت نبسته بودند، انتشار یافت . در خلال درگیریها و کشمکشهایی که بین دو خانواده اموی و عباسی بر سر خلافت در گرفته بود، مجالی به دست آمد تا حافظان حدیث و فقهای امت پیرامون امام باقر و صادق - علیهماالسلام - گرد آیند. و در چنان جوی این دو امام بزرگوار توانستند احکام اسلامی را که پیامبر خدا (ص ) آورده بود منتشر ساخته ، تقلبی و بی اعتبار بودن احکام تحریف شده را آشکار، و شبهات ایجاد شده در پیرامون برخی از آیات قرآن کریم را بزدایند. این کار را از یاران دو امام بزرگوار گاهی با روایت از کتاب جامعه امیرالمؤ منین علی (ع )، و زمانی با ذکر حدیث از پیامبر خدا (ص )، و گاهی نیز با

بیان حکم خدا، بدون اینکه سندی بر آن ارائه دهند، بیان می کردند.

در این میان ، فرصت و مجالی که برای امام صادق (ع ) به دست آمد، بیش از دیگر ائمه اهل بیت (ع ) بود. چه ، گاه می شد که هزاران تن از طالبان علوم اسلامی و راویان احادیث آن حضرت در پیرامون او جمع می شدند و از حضرتش استماع حدیث می نمودند، که اصحاب حدیث اسامی راویان ثقه از آن حضرت را بالغ بر چهار هزار بیت ثبت کرده اند؛ (333) مانند حافظ ابوالعباس بن عقده درگذشته بسال / 333 هجری ، که کتابی مستقل در این زمینه تصنیف کرده و اسامی چهار هزار تن از راویان احادیث امام صادق (ع ) را در آن آورده است . (334)

در زمان حضرت امام موسی کاظم (ع ) نیز گروهی از اصحاب و اهل بیت و شیعیان و پیروان آن حضرت در مجلس درس آن امام حاضر می شدند؛ در حالی که در آستینهای خود الواح آبنوس و قلم به همراه داشتند، و چون امام لب به سخن می گشود، و یا به تشریح و تفسیر آیه ای می پرداخت ، تمامی شنیده های خود را بی درنگ در آن ثبت می کردند.

این گونه بود که اصحاب ائمه اهل بیت (ع ) شنیده های خود را از ایشان در کتابی مستقل تدوین می نمودند. تعداد این قبیل کتابها به هزاران جلد بالغ می گردید که ما شرح و توضیح درباره آنها در فهرست نجاشی و شیخ طوسی می توانیم ببینیم ، که هر کدام با سندی که مخصوص به خودشان است ،

از آن کتابها نام برده اند.

این کتابها که اصول نامیده شده اند به وسیله اصحاب ائمه اهل بیت (ع ) و در عصر آنان تدوین شده است . اصل در اصطلاح محدثین مکتب اهل بیت (ع ) به کتابی گفته می شود که مصنف در آن ، احادیثی را گرد آورده است که خودش آنها را بی واسطه از معصوم شنیده ، و یا از راوی ای آورده که او از معصوم - علیه السلام - روایت کرده است . و در اصل حدیثی وجود ندارد که از کتابی نقل شده باشد.