دو مکتب در اسلام جلد سوم صفحه 310

عده ای از یاران ما، از ابوغالب احمد بن محمد ما را آگاه ساخته اند که او گفته است : کتاب دیات را عبدالله بن جعفر بر من خوانده و من گوش داده ام و گفته است که حسن بن ظریف ، آن را از پدرش برای ما حدیث کرده است .

شیخ طوسی نیز درباره ظریف بن ناصح گفته است که کتاب دیات از آن اوست ، و شیخ ابوعبدالله ... ما را از آن آگاه ساخته ، و همچنین ابن ابی جید... . (406)

دیدیم که نجاشی نحوه گفتارش این چنین است : اخبرنا عده من اءصحابنا، عن اءبی غالب ... و لفظ اخبرنا در اصطلاح ایشان ، مشترک است بین سماع و گوش دادن شاگرد از استاد محدث ، و خواندن شاگرد، و یا خواندن یکی از دوستانش نزد استاد محدث که استاد گوش داده است . و دور نیست که تمامی آن موارد در روایت عده ای از اصحاب از ابوغالب اتفاق افتاده باشد.

اما روایت ابوغالب از استادش در علم حدیث و تا آخر زنجیره سند، بنا به مفاد الفاظ وارد شده در آن ، بی گمان

شنیدن از استاد بوده است .

شیخ طوسی نیز در الفهرست نوشته است : اءخبرنا المفید و ابن اءبی جید. یعنی شیخ مفید و ابن ابی جید ما را آگاه کرده اند، و آغاز سند را آورده است ؛ در حالی که او سرآغاز اسانید را درروایت کتابهای تهذیب و استبصارش حذف کرده والفاظ آن را نیاورده است .

شیخ صدوق نیز همین روش را در کتاب الفقیه ، و پیش از او کلینی هم در الکافی به کار برده و صدر اسانید کتاب دیات را حذف کرده اند.

و این عادت مشایخ حدیث با غالب روایاتشان است که صدر اسانید را حذف کرده و گاهی هم به طور اشاره مقصود خود را بیان داشته و یا مقطع و کوتاه از کنار آن گذشته اند؛ مانند اینکه گفته اند: علی بن ابراهیم عن ابیه ، و یا: عده من اءصحابنا، و یا عده عن سهل بن زیاد و...

و آن وقت در جای دیگر به شرح این اشاره و یا توضیح مطلب کوتاه و مقطع خود پرداخته ، تمام سند را می آموزند. شیخ صدوق در پایان کتاب من لا یحضره الفقیه ، و شیخ طوسی در پایان کتاب استبصار و تهذیب خود این چنین به شرح مشیخه خویش پرداخته اند.

از آنچه در بحث آشنایی با راویان کتاب دیات آورده ایم ، منظور ما نشان دادن چگونگی بیان ایشان در دریافت روایت هر یک از اساتید حدیث است در شرح حالی که برای او نگاشته اند. و ما در همان شرح حالها می بینیم چنان وسواسی در پذیرش حدیث از خود نشان داده اند که بیشتر از آن امکان