دو مکتب در اسلام جلد سوم صفحه 313

همچنین از تعریف نجاشی و شیخ طوسی از کتاب کافی چنین بر می آید که کتاب مزبور بر حسب موضوعاتش به سی بخش جداگانه ، و هر کدام در یک جلد تدوین شده است ؛ با این تفاوت که آنها به گونه امروز شماره گذاری نشده بود، و به همان سبب گاهی نام کتابها پس و پیش شده ، مگر اولین و آخرین آنها که کتاب عقل باشد و روضه که در موقعیت آنها اتفاق نظر دارند.

نجاشی گفته است : من به مسجد نفطویه نحوی که معروف به مسجد لؤ لؤ ی است ، آمد و شد داشتم ، و نزد امام آن مسجد قرآن فرا می گرفتم ، و برخی از یاران ما نیز کتاب کافی را نزد ابوالحسین احمد بن احمد کوفی کاتب می خواندند و او ضمن درس می گفت : محمد بن یعقوب کلینی چنین حدیث کرده است ... و دیدم که ابوالحسن عقراوی نیز از آن روایت می کرد.

بنابراین نجاشی دو نفر از شاگردهای کلینی را دیدار کرده هک هر دو از کافی روایت می کردند.

یکی از آنها شاگردانش را به هنگام خواندن کتاب کافی مورد خطاب قرار می داد و می گفت : محمد بن یعقوب کلینی شما را چنین حدیث کرده است . و این سخن از آن جهت بود که خودش در محضر کلینی حضور داشته و احادیث آن را از او شنیده و اجازه روایت آنها را از وی دریافت داشته است .

اما نجاشی

از این دو نفر که کلینی را درک کرده و در محضر درسش حضور داشته اند، چیزی روایت نکرده ، بلکه از دیگر شاگردان کلینی روایت نموده و گفته است : نام کتابهای او (کلینی ) را از گروهی از اساتیدمان ، از آن جمله محمد بن محمد (شیخ مفید) و حسین بن عبیدالله (غضاویری ) و احمد بن علی بن نوح ، از ابوالقاسم جعفر بن قولویه ، از او (کلینی ) که خدایش رحمت کناد آورده ایم .

اینک در مقام آن هستیم که روش درس و بحث را در آن روزگار مورد بررسی قرار دهیم تا کاملا بیان ایشان درک ، و لب مطالب آنان فهمیده شود.

روش تعلیم در عصر کلینی به بعد

از مفهوم اجازه نامه هایی که برای روایت اصول اربعمائه (اصول چهارصد گانه ) و دیگر مدونات حدیثی کوچک که باقی مانده و به دست ما رسیده ، چنین بر می آید که روش تعلیم و تعلم در زمان کلینی و پیش از او از این قرار بوده که استاد محدث کتاب خود را بر شاگردانش قرائت می کرده و آنها گوش می دادند.

یا اینکه یکی از دانشجویان در محضر استاد قرائت می کرده و بقیه همدرسانش می شنیدند و به توضیحات لازم استاد در آن مورد گوش می دادند.