دو مکتب در اسلام جلد سوم صفحه 314

و هنگامی که کتاب با یکی از دو روش بالا به پایان می رسید، استاد محدث روایت کتابش را از ناحیه خود به شاگردانش اجازه می داد. از آن تاریخ به بعد، آن دانشجویان ، خود استاد محدث طبقه تازه شده ، کتاب مزبور را به همان ترتیب تدریس می کردند.

و در آخر به ایشان اجازه

می دادند که همان کتاب را به واسطه ایشان از طرف مؤ لفش روایت کنند، و همین طور، طبقه ای به دنبال طبقه ای دیگر، و نسلی پس از نسلی دیگر، هر دانشجو کتاب مزبور را نزد مؤ لفش ، و یا استادی دیگر قرائت می کرد و بدین سان قرائت و روایت او به مولف کتاب متصل می گردید.

نحوه تعلیم و تعلم در عصر کلینی و پیش و بعد از او، تا عصر شیخ طوسی که در سال 448 هجری به نجف اشرف منتقل ودرآنجا حوزه علمیه را تاسیس کرد، از این قرار بوده است .

تاسیس حوزه علمیه نجف اشرف

شیخ طوسی پس از انتقال به نجف اشرف

شیخ طوسی پس از انتقال به نجف اشرف حوزه علمیه را در آنجا تاءسیس و خود تا زمان وفاتش به سال 460 هجری ریاست و سرپرستی آنجا را بر عهده داشته است .

از زمان شیخ طوسی در این حوزه و حوزه هایی که همانند آن تاسیس گردید، تا زمان ما، کتابهای چهارگانه بزرگ حدیثی (کافی ، من لا یحضره الفقیه ، استبصار، و تهذیب ) محور دروس فقهی بوده و آن را نزد کسانی که قرائتشان به مؤ لف آنها می رسیده فرا گرفته و می گیرند.

و بدن سان تا به امروز کتابهای مزبور کتابهای حدیث در دسترس دانشجویان علوم دینی قرار گرفته است ، همان گونه که الفیه ابن مالک را دانشجویان از همان آغاز تاءلیف آن تا به امروز در حوزه های علمیه بر اساتید خود خوانده و می خوانند.

و یا مانند کتابهای ابن سینا در پزشکی و فلسفه و یا دیگر کتابهای درسی که طبقه ای به دنبال طبقه ای دیگر، و نسلی پس