دو مکتب در اسلام جلد سوم صفحه 329

و از امام صادق (ع ) در علت آن آورده اند که به شخص راوی فرمود: آیا می دانید چرا شما دستور دارید خلاف گفتار عامه (پیروان مکتب خلفا) را بپذیرید؟ گفتم : نمی دانم . فرمود: علی (ع ) هیچیک از قوانینی را که مورد تایید خودش بود اعلام نمی کرد، مگر اینها برای مخالفت با او و زیر پا گذاردن او امرش بر خلاف آن عمل می کردند. و چه بسا چیزی را که خود نمی دانستند از امیرالمؤ منین می پرسیدند، و

آن حضرت در آن مورد فتوا می داد.

آنگاه ایشان از پیش خود ضد آن را قرار می دادند، تا حقیقت را از مردم پوشیده بدارند. (433)

و هر کس که در سیره و روش معاویه به بررسی بپردازد، دلایل کافی بر گفته امام خواهد یافت .

گذشته از آن ، در همین کتاب آنجا که از موارد اجتهاد در مکتب خلفا سخن می گفتیم ، دلایل بسیاری دال بر اعتماد مکتب مزبور در بیان احکام اسلام بر راءی و اجتهاد در مقابل سنت پیامبر خدا (ص ) آورده ایم . و نیز در اوایل جلد دوم زیر عنوان دو حدیث متناقص چگونه یافت می شوند، و در آخر بخش زیر عنوان مجتهدهای قرن نخستین و موارد اجتهادشان ، دیدیم که پیروان مکتب خلفا چگونه به خاطر تاءیید موضعگیریهای خلفا حدیث می ساختند، و گویاتر از همه ، مطالبی است که در پایان جلد اول زیر عنوان جهت گیری قدرت حاکمه طی سیزده قرن آمده است .

در پرتو همه این اطلاعات ، در مورد آنچه تحت بررسی داریم ، درست این است که بگوییم از دو حدیث متعارض ، آن را که موافق جهتگیری مکتب خلفا است باید ترک کرد.

و از آنجا که بسیار اتفاق می افتاد که پیروان مکتب خلفا در مجالس عمومی سئوالاتی از ائمه اهل بیت می کردند به طوری که ائمه در آن موقعیت توانایی آن را نداشتند که حکم خدا و سنت پیامبر را که مخالف اجتهاد مکتب خلفا بود، آشکارا مطرح نمایند، زیرا خود و شیعیانشان مصونیت نداشتند، ناگزیر با اکراه ، پاسخ گوینده را موافق راءی مکتب خلفا می دادند، تا

آنگاه که فرصتی به دست آمد و پاسخ را بدون تقیه و برابر حکم خدا و سنت پیامبر بیان می کردند. اینجا بود که از ناحیه ایشان در برخی از احادیث و در بیان حکم یک مساله اختلاف مشاهده می شد. امام صادق (ع ) خود به این موضوع اشاره کرده و فرموده است :

اگر چیزی از من شنیدید که با گفته دیگران - پیروان مکتب خلفا - مشابهتی داشت ، بدانید که در آن تقیه شده ، و چنانچه مشاهده کردید که سخنم با گفته آنان مشابهتی ندارد، بدانید که در آن تقیه به کار نرفته است . (434)

و نیز فرموده است : هر گاه دو حدیث مخالف برایتان روایت می کردند، آن دو را با کتاب خدا مقایسه کنید و آن را که مطابق آن است بپذیرید، و حدیثی که مخالف آن است رد کنید اما اگر آن را در کتاب خدا نیافتید، آن دو را با اخبار عامه مقایسه کنید، و آن را که موافق با آنهاست رد نمایید، و آن یک که مخالف ایشان است بپذیرید. (435)