وحدت و همگرایی در اندیشه اسلامی صفحه 30

طول تاریخ، تنها یک شریعت وضع کند و تمام مردم را امتی واحد قرار دهد و حال آنکه خود فرمود: «ِ لِکُلٍّ جَعَلْنَا مِنْکُمْ شِرْعَهً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّهً وَاحِدَهً»؛ برای هر یک از شما شرع و راهی قرار دادیم و اگر خدا می خواست، همۀ شما را امتی واحد قرار می داد.(1) بنابراین، می توان گفت وحی حقیقتی واحد است که از سرچشمه ای واحد نشئت می گیرد و در بسترهای متفاوت به لحاظ زمان و مکان، یعنی شرایع، جریان می یابد.

دلیل بر وحدت ادیان که وحدتی متعالی است، وجود مؤلفه های مشابه در میان ادیان مختلف است که از آن میان می توان به خوف، عشق، معرفت و... اشاره کرد.

در آیین یهود، پایۀ رابطۀ انسان با خدا بر ترس نهاده شده و روی این مؤلفه تأکید بیشتری شده است، همچنان که این رابطه در مسیحیت بر عشق و محبت و در اسلام بر شناخت و معرفت مبتنی گشته است. در عین حال، این مؤلفه ها عناصر مشترکی هستند که در تمام ادیان وجود دارند و این حاکی از وحدت ریشۀ ادیان است.(2)

بر این اساس، می توان گفت تفاوت دین و شریعت این است که دین نه تعددبردار است و نه نسخ پذیر، اما شریعت هم تعددبردار است و هم نسخ پذیر.

نسبت شرایع به دین همچون نسبت احکام فرعی و جزئی اسلام به اصل دین است؛ یعنی همان طور که ممکن است برخلاف اصل دین، در متن شریعت اسلام، نسخی صورت پذیر، ممکن است شریعتی جدید نیز شریعت پیش از خود را نسخ کند، حال آنکه اصل دین هرگز نسخ را برنمی تابد.(3)

1- مائده (5)، آیۀ 48.
2- نک: سیدحسین نصر، معرفت و امر قدسی، تهران، فرزان روز، چاپ اول، 1380 ش، ص249.
3- نک: سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان، ج5، ص348-353.